خداى تعالى :
« أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَ أُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ »
« 1 » و مانند قول خداى عزّ و جلّ :
« أَ أَنْتَ فَعَلْتَ هذا بِآلِهَتِنا يا إِبْراهِيمُ »
« 2 » ، كه اين آيه و آيه قبلى استفهام در مظهر تقرير ظاهر شده است .
همه اين موارد از باب تجاهل عارف در كلام موجب بود ، امّا تجاهل عارف در كلام منفىّ ، مثال آن قول خداى تعالى است :
« ما هذا بَشَراً إِنْ هذا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ »
« 3 » ، عرب هر فرد بشرى كه زيباييش او را مدهوش مىساخته ، به جن تشبيه مىكرده ، و تعبير اين آيه ، از تشبيه عرب فراتر آمده ، و يوسف - صلوات اللّه عليه - را به - ملك تشبيه كرده است ؛ و آن هنگامى است كه زيبايى وى مدهش بود ، و آن را نورانيت و گشادهرويى همراهى مىكرد ، و فراپوشيده از آرامشى بود كه دهشت نظارهگر را فرومىنشاند ، و دلش را به سبب آرامشى كه به آن راه مىيافت ، استوار مىداشت ، و به آن جهت بود كه تشبيه وى به « ملك كريم » ، صحيحتر و دلنشينتر ، و با حقيقت از بسيارى جهات ، مطابقتر است . و اللّه اعلم .
باب حسن تضمين « 4 »
و آن عبارت است از اينكه سخنور در كلامش كلمهاى يا جمله مفيدى از يك بيت و يا يك جزء يا بيشتر از اجزاء عروضى آن را بگنجاند ، به شرط اينكه مقدار تضمين شده به نصف يك بيت ( مصراع ) نرسد و به آن بيت يا قصيدهء آن بيت اشاره داشته باشد ، و اگر تضمين از كلام نثر باشد ، تضمينآورنده ، به كلامى كه از آن گرفته شده اشاره كند ، خواه جمله تضمينشده سوره يا حديث يا خطبه يا رساله يا انواع ديگر نثر و يا مثل شايع يا حكمت گزيده يا بخشى از پندى باشد .
و در كتاب عزيز به چيزى از شواهد اين باب جز دو مورد دست نيافتم ، كه آن دو مورد متضمّن دو فصل از توراة و انجيل است ، يكى از آن دو مورد قول خداى تعالى است :
« وَ كَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها
هامش
( 1 ) - سورة المائدة ؛ 5 ، آيه 116 .
( 2 ) - سورة الانبياء ؛ 21 ، آيه 62 .
( 3 ) - سورة يوسف ؛ 12 ، آيه 31 .
( 4 ) - منابع بحث اين باب : البيان و التبيين ، زير عنوان : الاقتباس و التضمين ، ج 2 ، ص 6 ، بديع ابن المعتز ص 114 ، العمدة ، ج 2 ، ص 68 ، النكت فى اعجاز القرآن ص 94 ؛ جزء سه رساله ( ثلاث رسائل فى الاعجاز ) به تصحيح محمد احمد خلف الله و شخص ديگرى ، بديع ابن منقذ ص 121 ، التبيان زملكانى ص 147 ، المثل السائر ص 457 ، خزانة ابن حجّة زير عنوان الاقتباس ص 447 ، نهاية الارب ، ج 7 ص 176 ، حسن التوسّل .