مىدهد كه موصوف به « قوّت » باشند ، و اميد مىرود بتوانند جنّت از دسترفته را بازيابند ، و آن امر ، اندوه مالك را بكاهد ، لذا به اسلوب تتميم احتياط گفت : « ضعفاء » .
آنگاه چون از وصف جنّت فراغت يافت ، به وصف حادثهاى كه آن را نابود كرد پرداخت و گفت : « فاصابها اعصار » ، و چون دانست كه « اعصار » در تباهى آن تسريع نمىكند ، و نابودى جنّت جز با وزش پيوسته تندباد در مدّتى طولانى تحقّق نمىيابد ، و خدا مىخواهد سرعت نابوديش را بيان نمايد ، ازاينرو گفت : « فيه نار » . آنگاه از آن روى خداى سبحانه ، از ميان انواع باد به « تندباد » اكتفا نمود ، كه « اعصار » عبارت است از بادهاى روبرويى كه گرد و خاك انبوه را برمىانگيزد ، و استمرار آن چشمههاى آب را كور ، و چاهها و جويبارها را پر ، و با سموم و سوزش خود ، درختها را مىسوزاند ، و اگر با گردباد آتشى باشد ، آن را در همان مكانى كه هست مىچرخاند ، بهطورىكه از جاى خود بازنمىگردد ، و به طرف مقابل حركت نمىكند ، لذا آنچه دستخوش آن باد است ، طعمه آتش مىشود .
آنگاه خداى - سبحانه - دانست كه آتش ممكن است ضعيف باشد ، و در اثر ضعف نتواند در برابر جويها ، و رطوبت درختان مقاومت كند ، لذا با گفتارش : « فاحترقت » از آن احتمال پيشگيرى نمود ، و آن را منتفى ساخت ، و معناى مقصود را در عبارتى موجز تمام نمود .
پس بنگر ، و اقسام اين نوع بديع را كه اين آيه دربردارد ، و انواع بديعى چون ائتلاف لفظ با معنى ، تهذيب ، حسن نسق ، تمثيل ، حسن بيان و مساواتى كه در آن تحقّق يافته ببين ، تا بدانى كه اين كتاب كريم ، با امثال اين آيه فصحا را به زانو درآورده ، و زيركان را كودن و سخنوران بليغ را زبون ساخته است .
و از قبيل تكميل « 2 » اين باب است قول خداى تعالى :
« وَ يُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ »
« 1 » كه همانا قول خداى - سبحانه -
« عَلى حُبِّهِ »
- در صورتى كه ضمير آن به « طعام » برگردد ، حسن معنى را كامل مىگرداند ، و اگر راجع به « اللّه » - سبحانه - باشد تتميم احتياط است . و اللّه اعلم .
هامش
( 2 ) ظاهرا مؤلّف ، تتميم مبالغه را در اينجا تكميل ناميده است ، و از تعريفى كه براى « تمام » در « تحرير » آورده ( ر ك : پاورقى ص 66 همين كتاب ) و با توجّه به تعريفى كه از تكميل در باب خودش آورده ( ر ك : متن همين كتاب ص 143 ) چنين برمىآيد كه مبالغه در معنى ، جزء اقسام تتميم است ، و ليكن مؤلّف مبالغه در معنى را در « تحرير » ( باب تكميل ص 359 ) جزء باب تكميل محسوب داشته و به شعر كثيّر :لو انّ عزّة خاصمت شمس الضحى * فى الحسن عند موفّق لقضى لها »را شاهد آن قرار داده است .
( 1 ) - سورة الانسان : 76 ، آيه 8 .