تأليف ابو عبيدة ، و « الشفاء فى تعريف حقوق المصطفى » « 1 » تأليف قاضى عياض رحمه اللّه ، و « شرح حديث ام زرع « 2 » » از هم او ، « بديع الحديث » كه مؤلّف آن از كتاب ( قبلى ) خلاصه و مجزّا نموده است ، « الحديقة « 3 » » تأليف حجارى ( به راء بىنقطه ) و او مؤلّف كتاب : المسهب فى اخبار اهل المغرب است ، و « قلائد العقيان « 4 » » تأليف ابن خاقان ، و « سرّ الفصاحة « 5 » » تأليف ابن سنان خفاجى ، و « مقامات بديع « 6 » » ( بديع الزّمان همدانى ) و « رسائل بديع « 7 » » ، و « مقامات حريرى « 8 » » و « المثل السائر « 9 » »
هامش
( 1 ) - اين كتاب چندين بار چاپ شده . آخرين چاپ آن در سال 1313 ه . انجام شده است و مؤلّف آن قاضى ابو الفضل عياض ابن موسى بن عياض اليحصبى البستى المالكى الاندلسى الاصل متوفّى 544 ه . است .
( 2 ) - در ميان مراجعى كه دارم ، از آن اطلاع نيافتم .
( 3 ) - و آن كتابى در علم بديع است ، مؤلّف آن عبد الباقى محمد بن سعيد متوفّى در « بلنسيّة » به سال 502 ه . است ، وى ( حجارى ) منسوب به وادى الحجارة واقع در اندلس است ، از آن كتاب ( الحديقة ) اطّلاع نيافتم .
( 4 ) - و آن « قلائد العقيان فى محاسن الاعيان » است ، مؤلّف در آن كتاب جمعى از شعراى عرب و تعدادى از اشعار آنان را گرد آورده ، و آن را به چهار قسمت تقسيم نموده : 1 - در محاسن رؤسا و اخبار ايشان . 2 - دربارهء زيورهاى تابنده ( كلام ) وزيران و گزيدههاى كلام سخنوران . 3 - در آثار درخشنده قاضيان بزرگ و سروران علماى سترك . 4 - درباره بدايع كلام اديبان نامدار و آثار جالب شاعران توانا است . مؤلف دربارهء هر قسم از اقسام چهارگانه ، با بهترين بيان سخن گفته است . آن كتاب سال 1283 ه . چاپ شده و مؤلّفش ابو نصر الفتح بن محمّد بن عبد اللّه بن خاقان الاشبيلى الوزير ، است ، و كتاب قلائد العقيان را به يوسف بن تاشفين تقديم كرده است .
( 5 ) - و آن تأليف امير عبد اللّه بن محمّد بن سعيد بن سنان الخفاجى الحلبى ، شاعر اديب مشهور متوفّى به سال 466 ه . است ، و چندين بار چاپ شده و آخرين آن ، چاپ 1952 م . به تصحيح عبد المتعال الصعيدى است .
( 6 ) - و آن تأليف ابو الفضل احمد بن الحسين بن يحيى بن سعيد الهمذانى ( همدانى ) حافظ مشهور به « بديع الزّمان » است ؛ كه در شهر هرات به سبب سمّ و يا بنا به گفتهاى به سبب سكته ، روز جمعه يازدهم ماه جمادى الآخره ( جمادى الآخر يا جمادى الثانى ) سال 398 ه . وفات يافت . و آن كتاب ، داراى 51 مقامه است ، كه آن را در آخرين مجالس املاء درس روزهاى جمعه املاء كرده است و آن را از زبان راويهاش كه عيسى بن هشام ناميده انشاء نموده ، و پنداشته كه آن مقامات را وى ( راويه ) از زبان شخص بليغى به نام ابو الفتح كندى براى بديع الزمان بيان نموده است . وى در تأليف فن مقامات بر حريرى سبقت دارد . و حريرى به سبك او نگاشته و به اين نكته در مقدمه مقاماتش تصريح نموده است . مقامات بديع الزمان بارها ، در آستانه در « مطبعة الجوائب » سال 1228 ه . و در بيروت سال 1889 م . با شرح شيخ محمد عبده چاپ شده است .
( 7 ) - اين رسائل همراه با خزانة ابن حجّة حموى ، سال 1304 ه . و همچنين در آستانه ، سال 1297 ه . چاپ شده است .
( 8 ) - و آن تأليف امام اديب ابو محمّد القاسم بن علىّ بن محمّد بن عثمان الحريرى البصرىّ متولّد سال 446 ه . و متوفّى در بصره ، در جادّه بنى حرام سال 516 ه . است ، و آن داراى 50 مقامه ، و مشتمل بر شوخى و جدّى ، و كلام ظريف و كلام متين ، و ادب نمكين ، و تكههاى ادبى است . مؤلّف درباره آن گويد : « و آن مقامات را با آيات ، و كنايات نيكو ، آراستم ، و در آن ، امثال عرب ، و لغزهاى نحوى ، و آراء لغوى و رسائل ابتكارى ، و خطبههاى آراسته ، و پندهاى گريهآور ، و سرگرميهاى خندهآور ، قرار دادم ، اين مقامات بر ابو زيد السروجى و روايت حارث بن همام بصرى املاء شده است ، و چندين بار در مصر و ليدن به چاپ رسيده است .
( 9 ) - و آن تأليف امام علامه ابو الفتح ضياء الدين نصر الله بن ابى الكرم محمد بن عبد الكريم بن عبد الواحد الشيبانى ، معروف به « ابن الاثير الجزرى » است ، كه روز پنجشنبه 25 شعبان سال 558 ه . در جزيره « ابن عمر » متولّد شد ، و سال 637 ه . در بغداد وفات يافت . و آن كتاب ، نسبت به تأليف نظم يا نثر حكم اصول فقه را نسبت به استنباط ادلّه احكام دارد . و در آن ، مؤلّف انواع بسيارى از فنون بيان را گرد آورده ، و از آنچه مربوط به فنّ كتابت است فروگذار نكرده و كتاب را بر يك مقدّمه و دو مقاله ، مرتّب نموده است ، مقدّمه آن مشتمل بر اصول علم بيان ، و دو مقاله دربارهء فروع آن است ؛ مقالهء اول درباره موضوعات لفظى ، و مقالهء دوّم دربارهء صناعات معنوى است ، و در مصر سال 1282 ه . چاپ شده است .