محاسن شمردن ، ( و مخالفت شواهد و شروح « 1 » ) ، به اضافه انواع اشتباهات و اقسام اشكالات كه هركس از آن كتاب اطّلاع يابد ، و در آن دقت نمايد ، و در مجموع مضامين آن تدبر كند ، ثبوت آن اشكالات را درمىيابد ؛ هرچند در اين فن كمتر كتابى را ديدم كه بيشوكم بر وفق مقام علمى مؤلّفش ، از موارد انتقاد خالى باشد ، و هر شخصى - بجز پيامبران كه خداى سبحانه حفظشان نموده - برخى سخنش مقبول ، و پارهاى مردود است ، و خوشبخت آن كسى است كه لغزشهايش شمرده شود ، و من خويشتن را تبرئه نمىكنم ، و مدّعى صحّت تأليفات خود و نفى صحّت تأليفات همنوعانم نيستم ؛ جز اينكه به اندازهء توانم درصدد تنقيح آنچه تأليف كردهام برآمدم ، و به اندازه طاقت و گنجايشم دقت نظر به عمل آوردم ، و از تداخل اجتناب ورزيدم ، و از توارد خود را حفظ نمودم ، و آنچه مىبايست منقّح شود تنقيح نمودم ، و به تصحيح آنچه توانستم پرداختم ، و هر شاهدى را در جاى خود قرار دادم ، و چهبسا كه ديدم نام يك باب با معناى آن مطابقت ندارد ، نام را باقى گذاشتم و معنى را تغيير دادم ، تا اينكه سرانجام 95 باب اصل و فرع گرد آوردم ، اصول آن ، ابوابى است كه دو مخترع اول پديد آورند و آنان « قدامة بن جعفر كاتب و ابن معتزّ » اند ، و تعداد اين ابواب ، بعد از حذف ابوابى كه بر آن توارد يافتهاند ، و ابوابى كه بر آن دو مشتبه و متداخل گشته ، سى باب « 2 » است ، و شصت و پنج باب « 3 » هم از آن كسانى است كه پس از آن دو ، تا روزگار ما ، آمدهاند ، و بر آن شدم كه به آن تعداد ابواب اصول و ابواب مزيد بر آن ، مجموعهاى از ابواب كه نامهايش را خود ابتكار نموده ، و شواهدش را خود استخراج كرده ، بيفزايم پس سى و يك باب « 4 » استنباط نمودم ، كه در استنباط آن تا آنجا كه
هامش
محفوظ است .
( 1 ) ترجمه مطابق است با متن : « مخالفة الشواهد و التراجم » ، بجاى آن در تحرير ص 9 ، « مخالفة الشواهد للتراجم » ( - مخالفت شواهد با تراجم ) نقل شده كه به سياق عبارت اقرب است .
( 2 ) از اين سى باب در اين كتاب 27 باب وارد شده كه آخرين آن ، باب الايغال ص 91 ( متن بديع القرآن ) است .
( 3 ) مصحّح در ذيل عبارت متن « خمسة و ستين بابا » عبارت « اثنين و ستين بابا » را از نسخه « ا » و « ب » نقل كرده است . مؤلّف در كتاب تحرير ( ص 92 ) تعداد آن ابواب را 60 باب عنوان نموده ، ولى عملا در شرح اسمهاى آن 62 باب را ذكر كرده آنگاه سه باب از « اجدابى » صاحب كتاب « البديع » مىافزايد كه مجموعا 65 باب مىشود .
( 4 ) مصحّح از نسخه « ا » و « ب » عبارت « خمسة و ثلاثين بابا » را بجاى عبارت متن « واحدا و ثلاثين بابا » نقل نموده است ، درحالىكه ابوابى كه از اختراع مؤلّف در اين كتاب ذكر شده 32 باب است و از باب تخيير ( بديع القرآن ، ص 233 ) شروع مىشود و به آخر كتاب ختم مىگردد ، و همين ابواب در « تحرير » ( ص 94 ) 30 باب عنوان شده ، و عملا همان ابواب در كتاب وارد شده