من الأعمال بحلول ما سُمّي لهم من الآجال لم يجدوا عندها شيئاً ، وعاينوا أنّ ما كانوا يتمنّون منها لم يكن إلّاطائف خَيالٍ أو حلم نائمٍ ، وعند ذلك يوفّيهم اللَّه حسابهم واللَّه سريع الحساب .
قوله تعالى :
« أَوْ كَظُلُماتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ يَغْشاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحابٌ »
تشبيهٌ ثانٍ لأعمالهم ، يظهر به أنّها حُجب متراكمة على قلوبهم تحجبهم عن نور المعرفة ، وقد تكرّر في كلامه تعالى أنّهم في الظُّلمات كقوله :
« وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ »
« 1 » وقوله :
« كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ لَيْسَ بِخارِجٍ مِنْها »
« 2 » وقوله :
« كَلَّا بَلْ رانَ عَلى قُلُوبِهِمْ ما كانُوا يَكْسِبُونَ * كَلَّا إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ »
. « 3 » وقوله :
« أَوْ كَظُلُماتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ »
معطوفٌ على « سراب » في الآية السابقة .
والبحر اللُّجّيُّ هو البحر المتردّد أمواجه ، منسوبٌ إلى لُجّة البحر وهي تردُّد
شرح
به دست موجودى غير از خداوند متعال است ومؤثرى جز آن وجود ندارد . به عقيدهء اينان كوششهاى دنيويشان ، آنها را به سعادت مورد نظرشان مىرساند ، حال آن كه اين پندار وسعادت چيزى جز يك سراب خالى از حقيقت نيست . اينان پيوسته به تلاش وكوشش خود ادامه مىدهند ، تا اين كه با فرا رسيدن اجل مقدّرشان اعمال آنها به پايان مىرسد ومىبينند از آن همه كار وعمل ، هيچ ثمر وخبري نيست واميد وآرزوهايى كه از اين اعمال انتظار داشتند ، جز مشتى خيال يا رؤيايى بيش نبوده است . در اين هنگام است كه خداوند حسابشان را به طور كامل كف دستشان مىگذارد وخدا سريع الحساب است .
آيهء « يا همچون تاريكىهايى در دريايى ژرف است كه موجى آن را مىپوشاند وروى آن موجى ديگر است وبالاى آن ابرى است » ، تشبيه ديگرى است از اعمال كافران كه نشان مىدهد اعمال آنها پردههايى است كه بر دلهاى آنها روى هم زده شده ونمىگذارد نور معرفت به دلهايشان برسد . در قرآن كريم مسألهء قرار داشتن كفّار در ظلمات وتاريكىها بارها مطرح شده است ؛ مانند آيهء « وكساني كه كافر شدند ، سرپرست آنها طاغوت است كه از نور به سوى تاريكىها مىكشاندشان » وآيهء « چون كسى است كه گرفتار در تاريكىهاست واز آن بيرون آمدنى نيست » ومانند : « نه چنين است ، بلكه آنچه
هامش
( 1 ) . البقرة : 257 .
( 2 ) . الأنعام : 122 .
( 3 ) . المطفّفين : 14 و 15 .