تقدّم في تفسير سورة هود وتكرّرت الإشارة إليه بعده أنّ النزاع بين الوثنيّينَ والموحّدينَ ليس في وحدة الإله وكثرته بمعنى الواجب الوجود الموجود لذاته المُوجِد لغيره ، فهذا ممّا لا نزاع في أنّه واحد لا شريك له ، وإنّما النزاع في الإله بمعنى الربّ المعبود ، والوثنيّون على أنّ تدبير العالم على طبقات أجزائه مُفوَّضة إلى موجودات شريفة مقرّبين عند اللَّه ، ينبغي أن يُعبَدوا حتّى يَشفَعوا لعُبّادهم عند اللَّه ويقرّبوهم إليه زُلفى ، كربِّ السماء وربّ الأرض وربّ الإنسان . . . وهكذا ، وهم آلهةُ مَن دُونَهم ، واللَّه سبحانه إله الآلهة وخالق الكلّ ، كما يحكيه عنهم قوله : «
وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ
» « 1 » وقوله : «
وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ
» . « 2 » والآية الكريمة إنّما تنفي الآلهة من دون اللَّه فيالسماء والأرض بهذا المعنى ، لا بمعنى الصانع الموجِد الذي لا قائل بتعدّده . والمراد بكون الإله في السماء
شرح
صاحب عرشاز آنچه دربارهء أو مىگويند » ، آمده است : در تفسير سورهء هود گفتيم وبعد از آن نيز بارها اشاره شد كه كشمكش ميان بتپرستان ويكتاپرستان بر سر يكتايى وچند تايى خدا ، به معناى واجبالوجودىكه بهخودىخود هست وهستى بخش ديگر موجودات مىباشد ، نيست ؛ زيرا ميان اين دو گروه در اين باره كه خدا يگانه است وشريكي ندارد اختلافى نيست ، بلكه اختلاف در باب اله به معناى خداوندگار معبود است . بت پرستها معتقدند كه تدبير وادارهء جهان با اجزاى گوناگون آن به موجودات شريف ومقرّبِ نزد خدا واگذار شده است وبايد اين موجودات عبادت وپرستش شوند ، تا براي پرستندگانِ خود نزد خداوند متعال شفاعت ووساطت كنند وآنان را به درگاه أو نزديك گردانند ؛ مانند خداوندگار يا آلههء آسمان وخداوندگار زمين وخداوندگار انسان و . . .
اينان آلهة يا معبودانِ موجوداتِ زير دست خود هستند ويزدانِ پاك ، خداى خدايان وآفريدگار همگان است . اين آيات حكايتگر همين باور ايشان است ، آن جا كه مىفرمايد :
« واگر از ايشان بپرسى كه چه كسى آنان را آفريده است ؟ هر آينه گويند : اللَّه » وآيهء « واگر از ايشان بپرسى كه چه كسى آسمانها وزمين را آفريده است ؟ هر آينه گويند : خداوند عزّتمند ودانا آنها را آفريده است » .
آيهء كريمهء مورد بحث نيز وجود خدايانى جز اللَّه را در آسمان وزمين ، به همين معناى دوّم نفى مىكند ، نه به معناى آفريدگار هستىبخش ؛ كه كسى قائل به تعدد آن نيست .
هامش
( 1 ) . الزخرف : 87 .
( 2 ) . الزخرف : 9 .