خراج امراى خراجگذار نيز در همين موسم يعنى در ايام نوروز به دربار پادشاه مىرسد . مىتوان گفت كه : اين نيز از قسم پيشكشهاى اول سال است .
گويند كه : مبلغ اين پيشكشها تقريبا خمس جميع ماليهء تمام مملكت مىشود . و چون مىدانيم كه : يكى از حكام هم از چندسال هرگز از سالى صد هزار تومان كمتر پيشكش نكرده است ، بايد اين صورت حقيقت داشته باشد .
يكى از صاحبان انگريز مورير صاحب ، كه در ايام نوروز هزار و هشتصد و هشت عيسوى حضور داشته و پيشكشها را ديده است مىگويد كه : پيشكش حاجى محمد حسين خان پنجاه و پنج قاطر بود ، كه بار هريك هزار تومان نقد و ، بر هريك شال كشميرى در غايت نفاست بود . حاجى محمد حسين خان مردى به غايت محترم و معير الملك و حاكم اصفهان و مضافات آن شهر است . اين دولت را از آبادى اصفهان كه خود سبب آن است تحصيل مىكند .
بالجمله ، به غير از خراج امراى خراجگذار و پيشكشهائى كه ارباب مناصب هرساله در نوروز مىدهند ، پيشكشهاى ديگر هست كه مىتوان گفت اتفاقيه است .
اگرچه تحديد آن خالى از اشكال نيست ، ولى اين قسم پيشكش مبالغ خطير مىشود ، مثل اينكه در اردو ماليه از كسى نمىگيرند ، لاكن تجارى كه همراه اردو مىخواهند باشند ، بايد من حيث المجموع مبلغى كرامند به سلطان پيشكش كنند . و از آن جمله است كسانى كه مىخواهند منصبى بزرگ بگيرند ، بايد مبلغى به رسم پيشكش قبل از آنكه به منصب مأمول معين شوند بدهند ، كه مىتوان گفت آن منصب را بدان مبلغ مىخرند .
اختصاص تجارت بعضى از چيزها در ايران هست ، ولى با اينكه خوب قاعدهاى است و باعث ازدياد ماليه است ، عموم و شيوعى ندارد . جريمههائى كه در محكمهء عرف مىگيرند ، و اموالى كه از كسانى كه از منصب عزل شدهاند به بهانهء خطاكارى بهطور اجبار اخذ مىكنند ، هم مبالغى بسيار مىشود . پس جاى تعجب نيست وقتى كه مىشنويم كه : اموال مزبوره با مبالغى كه به طورهاى ديگر
تاريخ كامل ايران ( فارسى ) — صفحة 763
مساهمون: سر جان ملكم
ص٧٦٣