است ، زيرا كه در اختلالى كه بعد از زوال هريك ازين دو خانواده روى داد ، بسيار املاك كه متعلق به اشخاص بود ، به تصرف ديوان آمد . در شهرهاى معتبر ، جميع كوچهها كه در ايام سابق مال مردم بود ، حال در قبضهء حكومت است و به رعايا به كرايه مىدهند . و ماليهء مأخوذ از دكاكين مبلغى خطير مىشود . اگر دكان ملك ديوان باشد ، كرايه به نسبت فائدهاى كه از آن حاصل مىشود مقرر است و ، اگر از رعيت است ، ساليانه آمد آن را تخمين كرده ده و دو ديوان مىگيرد . و اين قسم ماليه را كه از كرايهء زمين و دكاكين در شهرها و از ايلات و احشامات مىگيرند سرشمارى و خانهشمارى مىگويند . و در اخذ آن رعايت حال اشخاص نمىشود ، بلكه بهر نوع قاعدهاى كرايه مقرر شده است بايد بدهند .
بالجمله ، قواعدى كه مبناى ماليهء معين ايران برآن است ، همه موافق عدل و انصاف است و به نوعى بر رعيت و ديوان معلوم است كه در اخذ آن نه ظلم و نه اشكالى مترتب مىشود .
لاكن سلاطين ايران هرگز به اينقدر ماليه قناعت نكردهاند و به انواع و انحاء ديگر رعيت را در معرض ظلم و تعدى آورده ، بهر اسمى از ايشان گرفتهاند . از آن جمله است پيشكشى . و پيشكش را هم مىتوان بر دو قسمت كرد : عاديه و اتفاقيه .
پيشكشيهاى عاديه تعارفاتى است كه ، هرساله در عيد نوروز حكام بلاد و اطراف و امراى قبايل و وزرا و ساير صاحبمنصبان بزرگ به پادشاه مىكنند . و اين پيشكشها بالنسبه به منصب و مكتب اشخاص مختلف مىشود . و آنچه از بهترين امتعهء نفيسه كه در ملك يافت مىشود برسم پيشكش مىفرستند . بعضى اوقات مبلغى خطير وجه نقد پيشكش مىكنند و ، اين قسم پيشكش از ساير اقسام به مزاج پادشاه سازگارتر است . هر صاحب منصب بزرگى از روى لزوم بايد هر ساله اين پيشكش را بدهد ، كه فى الحقيقه جزء ماليه محسوب است . و بنابرين بالاخره حمل بر زراع و ارباب حرف و صنايع مىشود . مقدار مبالغ در اين موارد موقوف به رسم است ، كمتر دادن سبب زوال منصب و زياد كردن آن موجب ازدياد جاه و عزت است .
تاريخ كامل ايران ( فارسى ) — صفحة 762
مساهمون: سر جان ملكم
ص٧٦٢