و اگر هر دو طرف از همان قبيله باشند داخل مجلس مىشوند و ، ملاى طايفه عادتا يكى از اجزاى مجلس است و ، هروقت اقتضا كند ، بيان مسئلهء شرعى مىكنند .
مقصود از انعقاد اين مجلس تعديل منازعه ما بين طرفين است و چنين مىنمايد كه ، وضع آن به جهت اصلاح ما بين قبيله شده است ، چنان كه تقريبا هشت سال قبل ، يكى از امراى بزرگ قاجار به خيانتى منسوب شده پادشاه به قاعدهء ايلياتى خانجو يعنى مجلس كرده ، به دلايل گناه وى را ثابت كرد و مجلس حكم به عقوبت وى نمود . و لاكن اگر امرى در مجلس اصلاحپذير نباشد ، به قوانين معموله رجوع كنند .
و در ميان ايليات ، چنانچه ما بين اهالى شهرستان رسم است كه ، اگر شخص مديون از اداى قروض خود ابا كند پس از فتواى قاضى ، يا وقتى معين مىنمايند كه بعد از انقضاى آن از عهدهء قروض مزبوره برآيد و ، الا جميع اموال او را گرفته در ميان طلبكاران بالسويه قسمت كنند . و قاتل را چون گناه وى ثابت شود ، به ورثهء مقتول سپارند ، تا چنانچه خواهد از كشتن و بخشيدن و ديت گرفتن با وى معمول دارد ، مگر اينكه وارث مقتول هنوز به سن دوازده نرسيده باشد ، كه در اين صورت حكم را به تأخير مىاندازند تا اينكه وارث بدين سن برسد ؛ و به همين بهانه بود كه ، شاه عباس بزرگ متمسك شده شخصى را [ كه ] به كشتن پسر بزرگ خود صفى ميرزا اغوا كرده بود از كشته شدن نجات داد .
ديت خون چنانچه در قرآن وارد است ، صد شتر و تحرير رقبهء مؤمن است ، لاكن اين آيه را نيز مثل ساير آيات قرآن به انحاء مختلفه معنى كردهاند . و به قدرى كه از قواعد معمولهء در ايران مىتوان فهميد ، اين است كه قاعدهء مقرر به جهت تعيين و اخذ ديت نيست ، بلكه موقوف است به قدرت يكى از طرفين در دادن و ديگرى در گرفتن . و همچنين شأن و مكانت قاتل يا مقتول را نيز در آن مدخليتى تمام است ، چنانچه بعضى مبالغ كرامند به جهت خون يكى از امراى قبايل داده شده است ، فقط براى اينكه نايرهء عداوت قبيله انطفا يابد .
تاريخ كامل ايران ( فارسى ) — صفحة 748
مساهمون: سر جان ملكم
ص٧٤٨