مردم را ملاحظه خواهند نمود .
و همچنين درين مقام لازم است ذكر شود كه : در هر شهرى و قريهء معتبرى ، تجار و پيلهوران و كسبه و اهل حرف و عملهجات از هر قسم ، رئيس و مقدمى دارند كه ، وى را واسطهء اصناف خوانند ، و به توسط وى امور صنف متعلق به او يا حاكم بلد و كارگذاران حاكم انجام مىيابد . اين شخص را صنف اختيار مىكند و ، پادشاه منصب مىدهد . و بسيار كم است كه از عهدهاى كه دارد معزول بشود ، مگر هم اهل صنف از وى شكايت كنند . و شكايت صنف هم به هر حرف بىپا و بيجائى ، معتبر و مسموع نخواهد بود ، مگر اينكه خطائى بزرگ كرده باشد ، يا امور متعلقهء به صنف را عمدا مهمل گذاشته باشد .
بالجمله ، بايد ظاهر باشد كه تعريف كلى از ادارهء امور عدليه كه شامل حال جميع مردم مختلفى كه در مملكتى مثل ايران يافت مىشود ، نمىتوان كرد .
قبل از اين سمت نگارش يافت كه ، جزء لشكرى از سكنهء اين ملك منقسم به اقسام و قبايل عديده مىشود كه اصل و منشاء هريك با قبايل ديگر اختلاف دارد .
اتراك از تركستان و ، اعراب از عربستان و ، ايلات خود ايران كه عبارت از كرد و لك و زند و ساير قبايل باشد ، از اين مملكت و جميع طوايف مزبوره ، اگرچه اختلاف السنه دارند ، لاكن عادات و رسومشان همه قريب بهم است . غالبا در چادر زندگى مىكنند و مدار معيشتشان بر گله و رمه و شكار است و ، با تغيير اهويه تبديل امكنه مىنمايند ، قواعد حكومتى كه در ميان خود دارند ، همه بهم نزديك است . مذهب اسلام دارند ، لاجرم به قوانين مقررهء در قرآن و مستنبط از حديث گردن مىنهند .
در ايام صفويه ، صدر الصدور بهر ايل معتبرى يك قاضى معين مىكرد . و امير قبيله غالب بدون حكم قاضى كارى نمىكرد . نادرشاه چون منصب صدر الصدور را برداشت ، اين قاعده را تغيير داد . و در اين اوقات فقط در هر ايلى ملائى است كه به امور نكاح و طلاق مىپردازد و اطفال را نام مىنهد و تلقين و تكفين ميّت مىكند .
اگر امر مهمى روى دهد كه احتياج به محكمهء شرع شود ، به قاضى يا شيخ الاسلام
تاريخ كامل ايران ( فارسى ) — صفحة 746
مساهمون: سر جان ملكم
ص٧٤٦