حكومت مجتهدين در محكمههاى شرع بسيار است . قضات همواره صورت مسائل را بر ايشان عرضه دارند و ، فتواى مجتهد مردود نخواهد شد ، مگر به فتواى مجتهدى ديگر كه از وى به فضيلت و تقوى مشهورتر باشد .
لاكن فايدهء اهالى ايران از اين طايفه همين نيست كه گاهگاهى در احكام عدالت از ايشان استعانت جويند ، بلكه شريعت را اعتبار است به سبب صلاحيتى كه در نفس امناى شرع است . پادشاه را ياراى آن نيست كه رد احكام ايشان كند .
و بسيار است كه مصلحت سلطنت را در اين دانند كه فيصلهء امور را به مجتهدين مرجوع دارند . و در وقتى كه هيچكس را جرأت آن نيست كه به پادشاه نزديك شود ، پادشاه را جرأت آن نيست كه توسط مجتهدى را رد كند . خانهء ايشان پناهگاه مظلومان است ، و بعضى اوقات شهرى را به واسطهء وجود شخصى از اين طبقه بخشيده و معاف داشتهاند .
وقتى كه مؤلف اوراق در ايران بود ، چهار نفر از مشاهير اين طبقه بودند :
يكى آقا محمد على كرمانشاهى ، ديگر ميرزا ابو القاسم قمى و ، حاجى ميرمحمد حسين اصفهانى ، حاجى سيد حسين قزوينى . اگرچه پنج سال قبل فوت شده بود ، لاكن هنوز ذكر او در افواه به احترام مذكور مىشد .
بعد از مجتهد در احترام و اعتبار ، شيخ الاسلام است ، و در هريك از شهرهاى معتبر يك شيخ الاسلام مىماند . اين منصب از پادشاه مىرسد و ، وظيفهاى فراخورشان و لايق مكانت نيز براى او از ديوان مقرر است . لاكن در تعيين شيخ الاسلام استشاره با رأى مردم ضرور است ، و غالبا شخصى را اين منصب رسد كه به دانش و تقوى از ديگران امتيازى داشته باشند . و مكرر اتفاق افتاده است كه احترام ايشان كمتر از مجتهدان نبوده است . و مانند ايشان اظهار بىتعلقى به اسباب دنيوى و بىعلاقگى به ارباب رياست به جهت دوام حرمت خود داشتهاند .
در هر شهر بزرگ قاضى هست كه در تحت شيخ الاسلام كار مىكند ، و جمعى از ملاهاى ديگر نيز بدون مواجب يا به اميد ازدياد شهرت يا به بويهء سفارش قضاوت
تاريخ كامل ايران ( فارسى ) — صفحة 738
مساهمون: سر جان ملكم
ص٧٣٨