در هيچ مملكت پادشاه بشخصه بيشاز پادشاه ايران مواظب امور نيست .
بلى بعضى از سلاطين صفويه غالبا در حرم نشسته و كار به توسط خواجهسرايان مىگذشت ، لاكن اين قسم مستثنيات فقط دال بر قواعد كليه است كه امور سلطنت بايد بدان نهج بگذرد ، و اين بشخصه مواظب امور بودن پادشاه و ، وضع مراقب بودن وى ، چنين مىنمايد كه ، هم از قديم چنين بوده و اختلاف قليلى كرده .
بامداد پگاه ، وزرا و مستوفيان به حضور رفته ، اخبار لازمه را به عرض رسانيده و به موجب هريك فرمان مىيابند . بعد از آن پادشاه به دربار عام مىرود و ، غالب اينست كه ، هر روزه سلام عام مىشود ، و قريب يك ساعت و نيم طول مىكشد . و در اين سلام شاهزادگان و وزرا و اعيان ملك حاضر مىشوند ، و امورى كه بايد شفاها صورت بگيرد ، انجام مىدهند . جايزهها و صلات و انعامات داده مىشوند . و اگر كسى مورد مؤاخذه و سياست باشد ، به عقوبت وى فرمان مىرود . و پادشاه از هركس خوشنود يا ناراضى باشد ، و بخواهد كه بر مردم معلوم شود ، به اقتضاى حالت تحسين و سرزنش مىكند . بعد از شكستن سلام به خلوت خاص رفته يك دو ساعت با خاص و وزراى خود مصروف مىدارد . بعد از آنكه صبح به اين نوع گذشت ، به حرم مىرود . بعد از ظهر نيز دربار خاص مىكند و ، با معاونت وزرا و امرا به رتقوفتق امور مىپردازد . و اوقات او هميشه بر همين رويت مصروف است ، مگر در اوقات بيمارى ، يا در ايام سوارى يا شكار ، حتى اينكه در اردو نيز مانند اوقاتى كه در سراى سلطنت است ، طريقهء كارگذارى معمول است ، چنانچه مىتوان گفت كه : هر روز از طلوع آفتاب تا غروب آفتاب ، از هر طبقه بتوانند پادشاه را ببينند . بنابراين محال است كه پادشاهى كه به اقتضاى عادت اينهمه در ميان رعيت باشد ، از حالات رعايا مستحضر نباشد ، و اطلاع سلطان بر احوال رعايا لابد موروث ازدياد رفاه و آسايش خلق است ، مگر اينكه بالطبع بدخوى و كينهجوى باشد .
اما از امور متعلقهء به وزير اعظم ممكن نيست كه تعريفى چنان كه بايد بشود ،
تاريخ كامل ايران ( فارسى ) — صفحة 732
مساهمون: سر جان ملكم
ص٧٣٢