وتَنفَعُ بهِ مَن خَلفَكَ ، ويَرتَجيكَ فيهِ راغِبٌ ، ويَخشى صَولَتَكَ راهِبٌ . وإيّاكَ والكَسَلَ عنهُ والطَّلَبَ لغَيرِهِ ، فإنْ غُلِبتَ علَى الدّنيا فلا تُغلَبَنَّ علَى الآخِرَةِ ، وإذا فاتَكَ طَلَبُ العِلمِ في مَظانِّهِ فقد غُلِبتَ علَى الآخِرَةِ ، واجعَلْ في أيّامِكَ ولَيالِيكَ وساعاتِكَ لنفسِكَ نَصيباً في طَلَبِ العِلمِ ؛ فإنّكَ لَن تَجِدَ لَهُ تَضييعاً أشَدَّ مِن تَركِهِ ، ولا تُمارِيَنَّ فيهِ لَجُوجاً ، ولا تُجادِلَنَّ فَقيهاً ، ولا تُعادِيَنَّ سُلطاناً ، ولا تُماشِيَنَّ ظَلُوماً ولا تُصادِقَنَّهُ ، ولا تُصاحِبَنَّ فاسِقاً نَطِفاً « 1 » ، ولا تُصاحِبَنَّ مُتَّهَماً ، واخزِنْ عِلمَكَ كما تَخزِنُ وَرقَكَ . « 2 »
يا بُنَيَّ ، خَفِ اللَّهَ خَوفاً لو أتَيتَ القِيامَةَ ببِرِّ الثّقلَينِ خِفتَ أن يُعَذِّبَكَ ، وارْجُ اللَّهَ رَجاءً لَو وافَيتَ القِيامَةَ بإثمِ الثّقلَينِ رَجَوتَ أن يَغفِرَ لكَ .
فقالَ لَهُ ابنُهُ : يا أبتِ ، كيفَ اطيقُ هذا وإنّما لي قَلبٌ واحِدٌ ؟ فقالَ لَهُ لُقمانُ : يا
شرح
برد ، سخت در پى آن برآيد وهر كه سخت در پى أدب برآيد ، به منافعآن برسد . پس ، أدب را خوى وعادت خود گير ؛ زيرا با اين كار جانشين گذشتگانت مىشوى وجانشين خود را سود مىرسانى واميدوار به تو اميد مىبندد وبيمناك از صولت وابّهت تو مىترسد . مبادا در فراگرفتن أدب سستى وتنبلى كنى ودر طلب غير آن برآيى . اگر در امر دنيا شكست خوردى ، مبادا در كار آخرت دچار شكست شوى . اگر تحصيل علم را از جايگاهش از دست دادى ، بدان كه در كار آخرت شكست خوردهاى . از روزها وشبها وساعات خود زماني را هم به تحصيل علم اختصاص بده ؛ زيرا هيچ چيز مانند ترك علم ، علم را ضايع نمىكند . هيچ گاه با افراد لجوج بحث علمي نكن . با افراد دانا هرگز به جدال مپرداز . با هيچ قدرتمندى دشمنىمورز ، با هيچ ستمگرى همراهى ودوستى مكن ، با هيچ گنهكار آلودهاى دوستى نكن وبا هيچ شخصي كه متّهم به گناه وفساد است ، رفاقت مورز ودانش خود را مانند مال خود نگهدارى كن .
فرزندم ! از خداوند چنان بترس كه اگر در روز قيامت نيكىهاى جنّ وانس را با خود بياورى ، باز بيم آن داشته باشى كه عذابت كند وبه خداوند چنان اميدوار باش كه اگر روز قيامت با گناهان جنّ وانس بيايى ، باز اميد به آمرزش أو داشته باشى .
فرزند لقمان به أو گفت : اى پدر ! چگونه طاقت وگنجايش چنين چيزى را داشته باشم ، حال آنكه مرا يك دل بيش نيست ؟ لقمان به أو
هامش
( 1 ) . نَطِفَ الرجلُ : إذا اتُّهِمَ بريبةٍ ، ونَطِف الشيء : أي فسد ( الصحاح : 4 / 1434 ) .
( 2 ) . الوَرْقُ : الدراهم المضروبة ، وفي الوَرْق ثلاث لغات : وَرِق وَوِرْق وَوَرَق ( الصحاح : 4 / 1564 ) .