هنوز مراغه به خوبى آباد است . و در آذربايجان بعد از تبريز شهرى به آن معمورى نيست .
و رودخانه چغتى نيز ، كه از كوهستان كردستان برمىخيزد ، از نزديكى مراغه به مسافت چند ميل گذشته به درياچهء اروميّه مىريزد ، و اطراف آن رود ، مشتمل بر مراتع خصبه و چمنهاى خرّم و مرغزارهاى پرآبوعلف است .
هلاكو اواخر عمر را چنين مىنمايد به نوعى كه شايستهء خواقين عظام است به پايان رسانيد . در اقصى بلاد ممالك وى ، حكما و اصحاب نجوم در حضرت وى جمع بودند ، و از آن جمله رأس رئيس خواجه نصير الدين بود ، « 1 » كه در ترحيب و تعظيم وى مبالغه نمودى . به فرمان وى ، خواجه در مراغه رصد بست . و مقر رصد بر زبر كوهى خرد قريب به شهر است ، سر كوه را مسطح ساخته و بر آن طرح رصد انداخته است .
بنيان آن هنوز باقى است و استخراج زيج ايلخانى از آنست .
پريس صاحب در باب رصد مزبور از حبيب السير نقل مىكند كه : در طرف شمال مراغه بر زبر پشتهء رفيع به بناى رصدخانه اشتغال نمود ، مشتمل بر تماثيل اشكال افلاك ، و تدويرات و حوامل و دواير موهومه و صور و بروج دوازدهگانه .
و آن رصد بر وجهى ساخته و پرداخته شد كه ، هر صباح پرتو نيز اعظم از ثقبهء قبهء بالا بر سطح عتبه مىافتاد . و درج و دقايق حركت آفتاب و كيفيت ارتفاع در فصول اربعه و مقادير ساعات از آنجا معلوم مىگشت . و صورت كرهء زمين و تقسيم ربع مسكون بر اقاليم سبعه و طول ايام و عرض بلده و هيات جزاير و بحار ، چنان روشن و مبرهن گرديد ، كه هيچچيز مشتبه نماند . و به واسطهء حركت اوج آفتاب ميان زيج ايلخانى و زيجات پيشين ، در طالع سال تفاوتى فاحش ظاهر گشت .
هامش
( 1 ) - خواجه نصير الدين طوسى در تاريخ فوت هلاكو خان گويد :چون هلاكو ز مراغه بزمستان كه شد * كرد تقدير ازل نوبت او را آخر
سال بر ششصد و شصت و سه شب يكشنبه * كه شب نوزدهم بد ز ربيع الآخرمدت عمر هلاكو خان چهل و هشت سال و زمان سلطنتش نه سال بود ( ح ) .