ملكات پسنديده موصوف ، و به رأفت و مروت و سخاوت و فتوت معروف . بر زخم درونهاى خسته كه ، از تير بيداد پدرش مجروح بود ، مرهم نهادى ، و همواره در ايام سلطنت تخم محبت در زمين دلها كاشتى ، و داد نيكنامى دادى ، و مجارى امور و مصالح جمهور از رأى رزين و عقل پيشبين برادر خود جغتاى كه به فرط امانت و ديانت و وفور فضايل از ساير ابناى چنگيز خان امتياز داشت ، استعانت جستى . و اگرچه به حكم وصيت چنگيز خان ، فرمانفرماى بلاد ماوراءالنهر و بلخ و بدخشان و كاشغر به جغتاى مفوض بود ، ولى از جانب خويش نواب بدان اراضى فرستاده ، خود در مصاحبت و مرافقت اوكتاى بسر بردى . و اوكتاى قاآن نيز به چشم احترام چنان كه تلميذ با استاد يا مريد به مراد نگرد ، در وى نگريستى ، و در تبجيل و توقير وى مبالغت فرمودى ، نه تنها قاآن بلكه اهالى تاتار نسبت به وى در مقام عقيدت و ارادت بودهاند . و دليل قوى بر اين معنى اينكه ، يكى از قبايل ، نام وى بر خود نهاده ، خويش را آلوس جغتاى خواندند . و هم تاكنون بدان نام معروفند . و همچنين صحيحتر و نيكوترين زبان اتراك را جغتاى گويند . ازآنرو كه وى به تهذيب و تنقيح زبان پرداخته ، ديگران را نيز ترغيب و تشويق نمود .
على الجمله ، ممالك ايران و خراسان و كابل به پسر چهارم چنگيز ، تولى خان مقرر شد ، لكن ، بعد از سه سال بعد از فوت چنگيز ، او نيز متعاقب پدر رفته چند پسر به يادگار گذاشت كه از ايشان دو نفر غايت اشتهار دارند ، يكى منكوقاآن كه از كيوك خان پسر اوكتاى ، در ممالك تاتار بر مسند خانيت برآمد . و ديگر هلاكو خان كه بعد از فتح تمام ايران به جانب مغرب در حركت آمده ، بقيهء دولت خلفاى عباسيه را برانداخت .
آوردهاند كه چون هلاكو خان از جانب منكوقاآن به تسخير ايران مأمور گشت ، يك صد و پنجاه هزار سوار كارديده در ركاب وى بود . و از جملهء اسباب تهيهء سفر و تجهيز عسكر ، هزار خانوار مغل از ارباب حرفت و صنعت بودند ، كه كارشان ترتيب و تعمير آلات حرب و اعداد و استعمال ادوات حرق بود . و اول
تاريخ كامل ايران ( فارسى ) — صفحة 277
مساهمون: سر جان ملكم
ص٢٧٧