در باب جنگ كسرى با روم در ميان مؤرخين روم و ايران اختلاف قليلى است .
ايرانيان برآنند كه ، كسرى يكى از قياصرهء روم را اسير كرد ، لاكن گويا شبهه باشد ، زيرا كه اين امر در حق شاپور اتفاق افتاد . اما صلحى كه قيصر جستى نين در اوايل پادشاهى كسرى با مذلت تمام خريد ، و جنگى كه بعد واقع شد ، و مفتوح شدن بلاد شام و انطاكيه ، و بدون ممانعت لشكر تا سواحل درياى روم كشيدن ، و گرفتن بلاد چند ، و تا چندى اجراى احكام پادشاهى تا سواحل بحر قسطنطنيه و ، نهر طنابوزان « 1 » ، كارهائى است كه دشمنان او نيز انكار نكردهاند .
در زينة التواريخ است كه ، بعد از فتح انطاكيه ، شهرى قريب به مداين بنا كرد و اهالى انطاكيه را بدانجا فرستاد ، و شهر را چنان مانند انطاكيه ساخته بودند كه چون اهالى آن ديار به شهر درآمدند ، هركسى به آسانى به طرف خانهء خود رفت .
در جميع مراسلات و معاهدات با قيصر ، حكم انوشيروان را بود . يكى از كمترين خدام او با قيصر مىزيست ، و بالاخره قرار شد كه ، قيصر سى هزار دينار طلا به خزانهء كسرى فرستد ، نه به جهت اينكه مبلغ مزبور را در نظر كسرى قدرى بود ، بل به سبب اينكه قيصر روم را به منزلهء يكى از خراجگذاران شمارد .
در جنگ ديگر با قياصره ، نوشيروان اگرچه هشتاد سال از عمرش گذشته بود ، خود لشكر كشيده و ، باوجود چند دفعه عدم مساعدت اقبال ، آخرالامر شهامت و مواظبت او بر مشكلات غلبه كرده شهر دارا را مفتوح ساخت ، و بلاد شام را به باد غارت داد . در آن اوان وسعت مملكت از هرطرف زياد شده بود ، بلاد ماوراء النهر تا فرغانه و از آنجا تا رود پنجاب و بعضى از ممالك هندوستان ، و بهترين ولايات عربستان تعلق به حوزهء ديوان پادشاه عظيم الشأن ايران داشت .
يكى از وقايع ايام او ، طغيان نوشزاد پسر اوست . تفصيل اين اجمال آنكه :
نوشزاد را مادر نصرانيّه بود ، پسر را روش دين مادر پسند افتاده از دين پدر تبرّا جستى و قواعد مذهب مجوسان را استخفاف نمودى . اين معنى موجب خشم پدر گشته به حبس او فرمان داد . چندى بعد ازين مقدمه ، نوشيروان به طرف روم
هامش
( 1 ) - در اصل : نهر طنابوزان . طرابوزان ولايتى است از ولايات تركيهء آسيا ( دهخدا ) .