باشد .
ثالثا ، بيرونى اين تكّه را پس از آنكه فايدهء پيدا كردن عرض وطول بلاد ، براي مسلمانان در يافتن سمت قبله ، براي جهودان در يافتن سمت بيت المقدس ( كه براي ايشان در حكم قبله براي مسلمانان است ) ، براي ترسايان در يافتن خطّ اعتدال وسمت مشرق ، وبراي صابئان در يافتن خطّ نصف النّهار ، متذكّر شده ، وبه توضيح فايدهء يافتن طول وعرض بلاد ( أماكن ) براي « أصحاب صناعة التنجيم » ميپردازد ، نوشته است .
در اين تكّه ، بيرونى ميگويد : أصحاب صناعت تنجيم ، براي تقويم كواكب وتصحيح مراكز أوتاد وغيره ، به منظور تعيين أوقات ( كه لازمهء ) حكم كردن احكاميان بر مواليد وتحاويل واجتماعات واستقبالات وتربيعهاى آنها وغيره ( به عنوان يك محمول ، به شناخت مواضع كواكب وطول وعرض مساكن ) احتياج مييابند ، واين ( محمول ) در صورتي منتّج به نتيجة ( يعنى درست وصحيح ومنطقي ) خواهد بود كه ( موضوع ) آنكه اشكال حادثه ميان كواكب ، بر حسب خود فلك ( كه كوكب در آن ميگردد ) ، يا بر حسب قياس با افقهاى ديگر ، صحيح باشد . واگر مكاني كه ( به عنوان محمول نسبت به آن موضوع ) محاسبه ميشود ، وبر آن أساس حكم بر طوالع اجتماعات واستقبالات ميكنند ، مجهول باشد ( يعنى ميان محمول وموضوع رابطه ونسبت درست وصحيح برقرار نباشد ) ، استعمال آن ( يعنى استخراج حكم براي مكاني - محمولى - مجهول ) خلاف ( يعنى غلط وغير منطقي وبىربط ) خواهد بود . واگر اين ( يعنى وجوب نسبت درست ميان موضوع ومحمول ) هم صحيح است ، پس موضوع صناعت ( احكاميان زمانهء ما كه رابطه ونسبت صحيح ودرست ميان موضوع ومحمول را نميدانند يا رعايت نميكنند ، به عبارت ديگر احكاميان روزگار ما كه نميتوانند مواضع كواكب وطول وعرض مساكن را به درستى محاسبه كنند ) ، فقط محاسبات ايشان ( كه همانا توانايى يافتن مواضع كواكب وطول وعرض مساكن را ندارند ) است ، نه يافتن مواضع كواكب واشكال آنها . در اين صورت ( يعنى در صورت برقرار نبودن رابطهء صحيح ونسبت درست ميان
تنكلوشا ( ملحق : مدخل منظوم واحكام علم النجوم للخجندى ) — صفحة پيشگفتار 65
مساهمون: مؤلف مجهول
صپيشگفتار ٦٥