وطالع درست كرد وساعتي انديشه نمود وبر پاره كاغذ بنوشت ودر زير نهالى نهاد .
محمود گفت : « حكم كردى ؟ » . گفت : « كردم » . محمود بفرمود تا كننده وتيشه وبيل آوردند ، بر ديوارى كه به جانب مشرق است ، درى پنجمين بكندند ، واز آن در بيرون رفت ، وگفت آن پاره كاغذ بياوردند . أبو ريحان بر وى نوشته بود كه : « از اين چهار در هيچ بيرون نشود ، بر ديوار مشرق درى كنند واز آن در بيرون شود » . محمود چون بخواند طيره گشت . . . » .
زندهياد أبو القاسم قرباني ، به بىاعتقادى بيرونى به احكام نجومى ، شاهد ديگرى ميآورد :
« ( بيرونى ) در آخر باب پنجم التفهيم كه مخصوص احكام نجوم است ، مينويسد :
« چون بدين جاى رسيديم از صناعت نجوم ، اندر أو كفايت ديديم مر مبتدى را ، وگر از اين قسمتها بگذرد ، خويشتن را تعريض كرده دارد ، مر سخره را وريشخند را ، چنانك اكنون است » .
همچنانكه ملاحظه ميفرماييد ، بيرونى همان مقدار ومبلغ از احكام نجومى را كه در كتاب التفهيم آورده ، براي يك طلبهء احكام نجومى كافى ميداند وميگويد ، اين مقدار از نجوم احكامى كه مباني درست دارد ومن ( بيرونى ) تا اينجا ياد كردم ، كافى است واز اين بيشتر ، آنچه نويسم ، چون لابد مبناى درست ندارد ، مثلا به تجربه نپيوسته است ، ممكن است مورد اعتراض واقع شوم وريشخندم كنند .
بيرونى ، به هيچوجه منكر نجوم احكامى نيست ، بلكه در مقام يك منجّم احكامى ، در صدد پيراستن آن ، مثلا علم ، از آن مطالب ومباحثى است كه درست نميداند .
زندهياد أبو القاسم قرباني ، از كتاب تحديد النهايات الأماكن لتصحيح مسافات المساكن ، تأليف بيرونى ، به ترجمهء مرحوم احمد آرام ، شاهدي ديگر استخراج ميكند :
« آنچه دريافتن جهت جاها ياد كرديم ، أصحاب صناعت تنجيم را براي تقويم [ : يافتن محلّ ودرجه ودقيقهء ] ستارگان وتصحيح مراكز أوتاد وجز آن . . . مفيد است . چه صناعت احكام با آنكه ريشههايش سست وشاخههايش ناتوان ومقياسهايش پريشان
تنكلوشا ( ملحق : مدخل منظوم واحكام علم النجوم للخجندى ) — صفحة پيشگفتار 62
مساهمون: مؤلف مجهول
صپيشگفتار ٦٢