محمول وموضوع ) ، صناعت احكام ( يعنى آنچه همروزگاران ما بدان اشتغال دارند ) همچون ( فهميدن معنى ومفهوم ومصداق ) خطوط هشتمرج ، وفال وگمان وپيشگويى از روى جهت پرواز پرندگان ( يعنى بدون هرگونه پايه وملاك قابل اتكاء ) اتّفاقى خواهد بود .
چنانكه ملاحظه ميفرماييد ، بيرونى ميخواهد ، براي احكام نجومى ، مبنايى رياضى ومحاسباتى فرآهم بياورد وأصحاب صناعت تنجيم را تشويق به آموختن محاسبهء ( تقويم ) مواضع كواكب وطول وعرض مساكن ميكند ، نه اينكه وى منكر احكام نجومى باشد .
به عبارت ديگر ، أبو ريحان محمّد بن أحمد بيرونى خوارزمي ، به « ريحانه » خانم ( نوهء دخترىاش ( ؟ ) ، به بهانهء نوشتن كتاب التفهيم لاوائل صناعة التنجيم ، به سال 420 هجرى قمري ) همان توصيه را ميكند كه تقريبا چهل سال بعد ، أمير عنصر المعالي كيكاوس بن إسكندر بن قابوس بن وشمگير زيارى ، به فرزندش گيلانشاه ( به بهانهء نوشتن كتاب نصحيتنامه ، يا اندرزنامه ، يا چنانكه شهره است قابوسنامه ، به سال 457 هجرى قمري ) ميكند :
« اگر منجّم باشى ، جهد كن تا بيشتر رنج در علم رياضى برى ، كه علم احكام نجوم علمي وافر است وداد أو به تمامى نتوان داد بىخطايى ، زيرا كه هيچ كس چنان مصيب نبود كه بر وى خطا نرود ، امّا به همه حال ثمرهء نجوم تقويم [ : يافتن محلّ ودرجه ودقيقهء ستارگان ] است ، وچون تقويم كردى ، فايده از تقويم احكام است .
پس چون از احكام نميگزيرد ، جهد كن تا اصولش نيكو بدانى وبر مقوّمى قادر باشى كه أصل حكم آنگاه درست شود كه تقويم ستارگان راست آيد وطالع درست شود .
ونگر كه بر طالع تخمينى اعتماد نكنى الّا به استقصاى سخت كه به حساب ونمودارات ممّهد كنى . وچون حساب ونمودارات راست آمد ، آنگاه حكمي كه كنى راست آيد » .
تنكلوشا ( ملحق : مدخل منظوم واحكام علم النجوم للخجندى ) — صفحة پيشگفتار 66
مساهمون: مؤلف مجهول
صپيشگفتار ٦٦