تأليف ، كلا يا جزء دربارهء مطالع درجات بروج بوده است ، چه در همين كتاب تنكلوشا ، از قول أبو بكر وحشى ، آمده است كه درجهء دهم برج دلو « طالع موسى بن عمران است كه رييس اسرائيليان بود . . . » .
هرچه هست ، كتابي كه با عنوان « تنكلوشا » ميشناسيم ، تأليف يا ترجمهء ابن وحشيه ( بو بكر وحشى ) نيست ، چرا كه در آن صورت يا بايد در تمام توضيحات ، نام خود را ذكر ميكرد - كه نكرده است - ، يا أصلا از ذكر نام خود در كلّ كتاب تن ميزد - كه نزده است .
* بيشترين آشفتگى در مورد كتاب تنكلوشا وساماندهندهء آن ، در فرهنگهاى فارسي به فارسي كه از أوايل سدهء يازدهم هجرى بدينسو تأليف شدهاند ، به چشم ديد ميآيد :
فرهنگ جهانگيرى : « تنگلوش وتنگلوشا ( با اوّل مفتوح به ثاني زده وكاف عجمي ) دو معنى دارد : اوّل نام كتابي بوده كه لوشاى حكيم صورتها ونقشها واسليمى خطاييها وگرهبنديها وساير صنايع وبدايع تصوير ونقّاشى كه خود اختراع كرده ، در آن ثبت نموده بود ، واين كتاب در برابر ارتنگ وانگليون مانى است ، وهمچنانكه مانى در ملك چين سرآمد نقّاشان ومصوّران بوده ، أو نيز در ملك روم سر دفتر نقّاشان ومصوّران بوده ، وچنانكه كارنامهء نقّاشان چين را « ارتنگ » گويند ، كارنامهء نقّاشان روم را « تنگ » نامند .
حكيم خاقانى فرمايد : « به نام قيصران سازم تصانيف - به از ارتنگ چين وتنگلوشا » ، شيخ نظامى ، در صفت خورنق ، گويد : « قطب آن پيكر جنوب شمال - تنگلوشاى صد هزار خيال » . دوم نام حكيمى بوده » .
مجمع الفرس سروري : « تنگلوشا ( به فتح تا وكاف فارسي با شين معجمه ) علمخانهء روميان باشد . در نسخهء وفايى ، ودر يكى از نسخ ، تنگلوشا وارتنگ دو كتابند از روميان ، واين بيت حكيم خاقانى را مؤيّد قول خود آورده : « به نام قيصران سازم تصانيف - به از ارتنگ روم وتنگلوشا » ، وبعضي گفتهاند تنگلوشا نام حكيمى است مغربى كه اين تصنيف أو است ، امّا در مؤيّد الفضلا مسطور است كه تنگلوشا علمخانهء روميان است در صورتگرى ، غير از ارتنگ ، ودر فرهنگ نام كتابي است كه لوشاى حكيم - كه از حكماء
تنكلوشا ( ملحق : مدخل منظوم واحكام علم النجوم للخجندى ) — صفحة پيشگفتار 110
مساهمون: مؤلف مجهول
صپيشگفتار ١١٠