روم در صفت ( صنعت ؟ ) تصوير ونقّاشى ممتاز بود - آن را تصنيف كرد » .
برهان قاطع : « تنگلوش ( با لام بر وزن پردهپوش ) نام كتاب « لوشا » ى حكيم رومى است ، واز صنايع وبدايع . اين كتاب در برابر صنايع وبدايع ارتنگ مانى نقّاش است وهمچنان كه كتاب مانى را ارتنگ خوانند ، اين كتاب را « تنگ » نامند ، وبعضي گويند علمخانهء روميان است در صورتگرى وصنايع وبدايع نقّاشى ، واين در مقابل نگارخانهء چين باشد ، وبعضي گويند نام حكيمى است بابلى .
تنگلوشا ( با زيادتى الف ) به معنى تنگلوش است كه كتاب وصفحهء « لوشا » ى حكيم باشد ، چه « تنگ » به معنى صفحه و « لوشا » حكيمى است رومى ، وبعضي گويند بابلى بوده ، وأو صاحب علم كيميا وسيميا وتكسيرات است ودر صنايع وبدايع نقّاشى ومصوّرى ثاني مانى بوده است . چنانكه كتاب مانى را ارتنگ ميخواند ، كتاب أو را « تنگ » ميگويند ، وبعضي گفتهاند تنگلوشا وارتنگ نام دو كتاب است ، ونام علمخانهء روميان هم هست در نقّاشى وصورتگرى ، وثاني مثلثه [ : تنگلوشا ] هم آمده است » .
فرهنگ رشيدى : « تنگلوش وتنگلوشا ، كتابي است كه لوشاى حكيم صورتها ونقشها واسليمى وخطاييها وگرهبنديها وساير صنايع وبدايع تصوير ونقّاشى كه خود اختراع كرده بوده ، در آن ثبت نمود واين كتاب در برابر ارتنگ مانى است وهمچنانكه مانى سرآمد نقّاشان چين بود ، أو سرآمد مصوّران روم بوده . كارنامهء نقّاشان چين را « ارتنگ » وكارنامهء نقّاشان روم را « تنگ » نامند . خاقانى گويد : « به نام قيصران سازم تصانيف - به از ارتنگ چين وتنگلوشا » .
* از ترجمهء فارسي كتاب تنكلوشا ، چند نسخه را ميشناسيم :
* نسخهء شمارهء 2193 كتبخانهء مركزى دانشگاه تهران . اين نسخه تاريخ استكتاب ندارد ، ولى از وجنات دفتر پيداست كه در سدهء سيزدهم هجرى فرآهم آمده است .
* نسخهء شمارهء 252 ( خوبى ) كتبخانهء مجلس ( تهران ) كه به خطّ نسخ ، به سال 1092 هجرى قمري ، در 200 صفحهء 15 سطرى است .
تنكلوشا ( ملحق : مدخل منظوم واحكام علم النجوم للخجندى ) — صفحة پيشگفتار 111
مساهمون: مؤلف مجهول
صپيشگفتار ١١١