تخطي إلى المحتوى الرئيسي

التفهيم لاوايل صناعة التنجيم — صفحة 526

مساهمون:

ص٥٢٦
قاسم خوانند وببارسى جان بختار « 1 » . وقاسم بذان خوانند كجون عمر « 2 » از جاى هيلاج بوذ تا جاى قاطع ، اين ميانه قسمت كرده بوذ بحدود كواكب . وخذاوندان آن حدود « 3 » خذاوندان قسمت باشند . وهر كوكبى كي اندر حدّ تسيير بوذ يا شعاع برو فكنده « 4 » دارذ ، تدبير آنقسمت بذو منسوب كنند « 5 » .
هامش
( 1 ) - اين كلمه تا آنجا كه نگارنده در اين كتاب وديگر كتب نجوم نسخه‌هاى تازه وكهنه ديده‌ام بهمين صورت است يعنى ( جان بختار ) بباء وخاء يك نقطه وتاء مثنّاة فوقانيّه والف وراء بىنقطه در آخر امّا در مفاتيح العلوم خوارزمي چاپ مصر ص 134 ( جان بختان ) بانون آخر نوشته است : الجان بختان معناه قاسم الرّوح وذلك انّ درجة الطّالع تسير إلى السّعود والنّحوس فصاحب الحدّ الّذى يبلغه التّسيير يسمّى قاسم الحياة والجان بختان . شايد كسى بمناسبت كلمهء قاسم وقاسم الحياة احتمال دهد كه أصل اين كلمه ( بخشار ) باشد بخاء نقطه‌دار وشين معجمه وراء مهمله در آخر . يا ( بخشان ) بانون بصيغهء اسم فاعل از قبيل تابان ورخشان . امّا قاسم در اصطلاح نجومى نه بمعنى بخش مرادف تقسيم وتجزيه كردن بلكه بمعنى بخش مرادف بهره وحظّ ونصيب است كه از آن به بخت تعبير ميشود . وشايد كلمهء بخت يا بخش بمعنى حظّ وبهره از يك ريشه باشد . امّا لفظ ( ار ) كه ملحق بكلمات ميشود گاهى اسم فاعل است از مصدر آوردن كه بحذف علامت اسم فاعلى با كلمهء ديگر تركيب شده وگاهى پساوند است كه خود بتنهائى معنى مستقلّ ندارد بلكه داراى معنى حرفى است يعنى افادهء معنى در غير مىكند همچون نشانهء سر فرسخها . ودر اين صورت غالبا معنى اسم مصدر وگاهى معنى مبالغه مىبخشد . وبحسب قواعد اشتقاقى ، بيشتر ملحق بكلماتى ميشود كه هيأت صيغهء ماضي دارند مانند گفتار وكردار وديدار ، وگاهى ملحق باسم وصفت ميشود مانند ( دوستار ) اگر ابدال دال وتاء كه قريب المخرج‌اند وادغام وتخفيف نباشد . و ( زنگار ) اگر كلمه أصلا بسيط يا مركّب از زنگ وآر اسم فاعل از آوردن نباشد . ( 2 ) - كي جون عمر را ، حص . ( 3 ) - آن حدود كه ، خ . لانّ العمر إذا كان في موضع الهيلاج إلى موضع القاطع كان ما بينهما منقسما بالحدود وأصحابها أصحاب القسمة . ، ع . ( 4 ) - حص : افكنده . س ( يا شعاع ) افتاده است . ( 5 ) - وكل كوكب كان في ذلك الحدّ أو القى شعاعه عليه كان تدبير القسمة منسوبا اليه ، ع . مقصود أستاذ تعريف تدبير ومدبر است كه يكى از معاني اصطلاحى آنرا نگارنده در حواشي پيش أشارت كرد .