كدامست اصلهاء « 1 » كي نخستين قسم بذو دانسته آيذ
اين قسم نخستين ودوم أصل ايشان يكيست ونزديك يك با ديكر « 2 » بفروع وآن قرانهاى كي « 3 » بزركاند وميانه وخرد « 4 » وآن جايها كجا انتها « 5 » رسذ أزين قرانات هم از جاى قران وهم از
هامش
اين احكام را از روى دلائل زماني ومكاني استخراج مىكنند . امّا دلائل زمان از قبيل ادوار ألوف وادوار فصول وقرانات وكسوفات . واما دلائل مكان از قبيل طالع شهرها وقت رسيدن آفتاب بنقطهء اوّل حمل .
احكام وأحوال حوادث الجو از قبيل ابر وباران ورعد وبرق ونيز هاله وشهاب وقوس قزح وستارگان دنبالهدار وگيسودار وطيفور وقصعه ونيزك وكواكب منقصّه وأمثال آنها كه ثواني نجوم ناميده ميشوند باين جهت كه در دلالت ثاني ستارگان حقيقىاند ، وهمچنين أحوال سرما وگرما وگرانى وارزانى أجناس وقحط وغلا وفراوانى ووبا وبيماريهاى عمومى وپيدا شدن مذهبها وآراء تازه وجنگ وفتنه وانقلابات كلّى يا جزئي در عالم خواه در يك كشور باشد وخواه در كشورهاى چند وتأسيس وانقراض حكومتها وطوفان وسيل ونيكى وبدى حال مردم عموما يا يك طبقه بخصوص وأمثال ونظائر آنچه گفتيم همگى داخل اين قسمت از فنّ احكاماند .
قسم سوم احكام مواليد يعنى استخراج احكام وأحوال مولود پيش از ولادت وپس از ولادت وايّام تربيت باصطلاح منجّمان يعنى از آغاز زادن تا سال چهارم از ولادت وهمچنين خلق وخوى وكميّت وكيفيّت عمر وزندگانى وپيش آمدها كه در زندگانى شخص واقع ميشود واستخراج احكام سال وماه وهفته وروز اشخاص وطالع تحويل وتسيير درجات وبرج انتها ، همگى داخل در اين قسم است .
قسم چهارم اختيارات خواه اختيارات كلّى باشد وخواه جزئي مانند اختيار وقت براي كشت كردن وسفر كردن وبشكار رفتن ونو پوشيدن وآغاز بنا نمودن وزناشوئى كردن وأمثال اينها .
قسم پنجم مسائل ضمير وخبى آنست كه منجّم ضمير سائل را استخراج كند باين طريق كه طالع وقت سؤال بيرون آرد واز روى دلائلى كه در كتب فنّ بشرح نوشتهاند حكم كند ونيز بگويد كه نيّت سائل برآورده ميشود يا نه . وگاه هست كه مقصود سائل امتحان منجّم است . در اين صورت هم از روى علائم ودلائل نجومى بايد تشخيص داده شود كه ضمير درست است يا نه يا پارهاى درست وو بعضي نادرست است .
أستاذ ما رضوان اللّه عليه قسم اوّل را كه بمنزله مبادى تصوريّه وكليّات فنّ است در فصول پيش بتفصيل باز نمود ودر اين فصل كه ميفرمايد ( علم نجوم چند قسم است ) قسم دوم را كه احكام عالم باشد دو قسم ساخته يكى حوادث جوّ وديگر حوادث ووقايع ديگر . وأصل اين هر دو قسم يكى است چنانكه در فصل بعد ميفرمايد ( اين قسم نخستين ودوم أصل ايشان يكى است ) . پس گذشته از قوانين كلّى فنّ كه قانون احكام ناميده ميشود احكام نجوم پنج صنف خواهد شد باين ترتيب : حوادث جوّ . وقايع عالم . احكام مواليد . اختيارات . مسائل ضمير وخبييء . چهار قسم اوّل بگفتهء أستاذ همگى مبتنى بر مبادى معلوم است . وقسم پنجم يعنى مسائل ضمير وخبى از اينجا پيدا ميشود كه ميخواهند همان احكام را با مبادى مجهوله بدست بياورند واز اينجهت گاهى فن نجوم از حدّ خود خارج ميشود وپا از گليم خويش فراتر مىكشد وداخل ميدان زجر وفال ميگردد . واللّه العالم .
( 1 ) - أصلها ، خ .
( 2 ) - يكديگر ، خ .
( 3 ) - خد ( كه ) ندارد .
( 4 ) - وخرد وميانه ، حص .
( 5 ) - ابتدأ ، حص . س . والمواضع الّتى ينتهى إليها ، ع .