* * * ابوريحان نه از روى تعصب خام بلكه از جهت واقعبينى وحقيقتگويى ومراعاة صدق وامانت در ضبط تواريخ ؛ وطن وزاد بوم خود را دوست مىداشت وبسنن ملّى وتمدن وفرهنگ قديم إيراني علاقهمند بود ؛ وكلى آن طوايف واشخاص را كه مجد وعظمت عهد ساسانى را درهم كوفته وفرهنگ وتمدن أصيل إيراني را آلوده به خرافات وپايمال غرض رآني ، يا بكلى محو ونابود ساخته بودند ، سخت مبغوض مىداشت .
بهمين جهت است كه بر أبو محمد بن مسلم بن قتيبهء جبلى يعنى ابن قتيبة دينورى « 1 » كه كتاب در تفضيل عرب بر عجم نوشته بود ؛ با عباراتى كه دليل بر خشم وكمال تنفر اوست ، سخت مىتازد ؛ وأو را بسبب ناداني وغرض رآني وبىانصافى وناحقگويى مىنكوهد ؛ وتلويحا آيهء كريمهء 97 سورهء توبه را فراياد مىآورد .
ونيز از قتيبة بن مسلم باهلى كه فاتح اسلامى خوارزم بود با لحنى نفرتآميز وزبان وبيانى كه حاكى از كمال تأثّر وتألّم درونى اوست حكايت ؛ وبا تلويحى أبلغ از تصريح رفتار أو را تقبيح مىكند كه بىرحمى وتباهكارى را از حد بدر برد ؛ چرا كه پس از فتح خوارزم جميع دانشمندان وهير بدان وأهل خط وسواد را بكشت ؛ وكتب وصحايف ونوشتهها همه را بسوخت ؛ چنانكه اهالى خوارزم پس از آن حادثه مانند اعراب جاهلي أمي عامي شدند واز آن پس هرچه مىگفتند از حفظ ونقل از زبان به زبان بود ؛ وبهمين سبب تمدن وفرهنگ أصيل قديم خوارزمي از ميان رفت وچندان اثر وخبر صحيح معتبرى از آن به دورههاى بعد از اسلام نرسيد « 2 » .
هامش
( 1 ) - أبو محمد عبد اللّه بن مسلم بن قتيبهء دينورى صاحب أدب الكاتب وكتاب المعارف ؛ وفاتش به أصح أقوال نيمهء رجب سال 276 ق واقع شد ، براي ترجمهء احوالش رجوع شود بالفهرست ابن نديم وابن خلكان .
( 2 ) - در آثار الباقية يك جا مىنويسد :
وكان قتيبة ابا دمن يحسن الخط الخوارزمي ويعلم اخبارهم ويدرس ما كان عندهم ومزقهم كل ممزق فخفيت لذلك خفاءا لا يتوصل معه إلى معرفة حقايق ما بعد عهد الاسلام : ص 36 » .