از مسلمان ويهود ونصارى وصابئين ومانويّه وبودائيان هند وغيره ؛ خاصّه با طبقهء علما ودانشمندان ايشان مجالست ومعاشرت ومذاكرات علمي ومذهبي مىكرد ؛ وچندان با شفقت ومهربانى وخلوص نيّت ومدارا ومماشات با هر گروه وهر طبقهيى رفتار مىنمود كه همهء طوايف ؛ حتى هندوان وبرهمنان كه بخوى جبلّى در مكتوم داشتن علوم وعقايد خويش از بيگانگان اهتمام مؤكّد وسعى بليغ مىورزيدند ، اسرار علمي ومذهبي خود را بدون پردهپوشى وكتمان پيش أو فاش مىكردند .
عجب است كه ابوريحان بگفتههاى يك نفر ودو نفر هم اطمينان حاصل نمىكرد وبدان استناد نمىجست وتا خود أو آراء وأفكار ومقالات فرق مختلف را با أصول ومباني مسلّم مقايسه وانتقاد نمىكرد وگفتههاى اشخاص را با ترازوى تحقيق وتنقيب نمىسنجيد ؛ وبالجملة تا سند قاطع نمىجست چيزى را بقلم نمىآورد .
از اين جهت است كه نوشتههاى ابوريحان در هر موضوعي صحيحترين ومتقن - ترين اسناد اسلامى است .
يادآورى مىكنم كه گويا دستور العمل ابوريحان در حسن معاشرت وآميزش ورفتار حكيمانه با فرق مختلف ومذاهب مختلف آيت كريمهء قرآن مجيد بوده است :
وَلا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَداوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ
« 1 » .
نيز علاوة مىكنم كه ابوريحان دربارهء ظهور مذاهب ومقايسهء آنها با يكديگر فصلى مخصوص در كتاب الهند آورده كه پر از تحقيقات تازه است .
* * * ابوريحان به احكام نجوم كه بقول خود أو كار منجمان حشوى است ؛ ونيز به رقيه وعوذه واحراز وطلسمات ونيز نجات وأمثال آن مطلقا اعتقاد نداشت وأرباب
هامش
( 1 ) - سورهء فصلت جزء 24 آيهء 34 .