كتاب شاپورگان مانى تاريخ صحيح دقيق آغاز دولت ساسانيان وجلوس اردشير بابكان را كشف كرد كه قبل از وى مورخان اسلامى وپيش از اسلام بدرك آن امر راه نيافته بودند ؛ وتفصيل آن را در آثار الباقية نوشته است [ ص 118 ] .
* * * از روى همان عشق وعلاقهيى كه ابوريحان بمطالعه وتتبع كتب داشت ؛ ونيز از روى شواهدى كه در نوشتههاى خود أو موجود است مىتوان گفت كمتر كتاب ورسالهء فارسي وعربى وهندى وزبانهاى ديگر قابل فهم ابوريحان در آن زمان بوده كه بدقت نخوانده ومطالب آن را غوررسى ونقادى نكرده بود .
در مؤلّفات ابوريحان أسامي حدود صد تن از علماى رياضى ومنجّمان اسلامى با نقل أقوال آنان ؛ ونيز نام حدود بيست زيج اسلامى ديده مىشود كه امروز اثرى از آنها در دست نيست .
واين منقولات كه اشاره كرديم غير از أسامي علما وكتب هندى وعبرى وسريانى ويوناني است كه ابوريحان از آنها نام برده ومطالبى نقل كرده وآثارش در نوشتههاى أو فراوان است .
* * * ابوريحان در مذهب متمايل به تشيّع بود ؛ فتاوى ائمّهء أهل سنت مخصوصا شافعي را نيز در موارد لزوم نقل مىكرد « 1 » .
طايفهء معتزله را بمغالطه وسفسطة كارى مىشناخت ؛ وأبو هاشم رئيس آن فرقه را كه نادانسته بر كتاب السّماء والعالم أرسطو رد واعتراض نوشته بود بباد انتقاد وسخريه وفسوس مىگرفت « 2 » .
با همهء اين أحوال باز هيچ كجا وبهيچ وجه تعصّب جاهلانه بخرج نمىداد ؛ ودر مذاهب ديگر بچشم كينه وبغضاء ونفرت وضجرت نمىنگريست بلكه با أرباب مذاهب
هامش
( 1 ) - نمونهاش دو فقره از مسائل فقهى است در ص 41 و 54 كتاب الجماهر في معرفة الجواهر .
( 2 ) - تحديد نهايات الأماكن .