خوبست كه همه فيلسوف عالم ستودهخوى باشند ؛ اما اين مردمى كه ما مىبينيم أكثر جاهل گمراهند ؛ وجز بزور شمشير وتازيانه نمىتوان ايشان را براه راست واداشت واز ظلم وتعدى ستمكاران جلوگيرى كرد ؛ پس سياست مدن بدون قتل وقصاص سامان نمىپذيرد « 1 » .
هركجا داغ بايدت فرمود * گر تو مرهم نهى ندارد سود
نگارنده گويد اسلام ما بين هر دو طريقه را جمع كرده است ؛ هم دستور اخلاقى
« لا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَداوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ »
« 2 » را مراعاة كرده ، وهم
« وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ »
« 3 » را مقرر داشته است .
أوهام وخرافات
ابوريحان با أنواع أوهام وخرافات يعنى عقايد سخيف عاميانه وآنچه بر خلاف عقل وعادت انساني در كتابها نوشته شده ؛ يا در ميان گروه خلق جاهل مشهور ومقبول افتاده از هر نژاد وهر كيش كه باشد ؛ سخت مىستيزد وصريح وآشكار آن را ردّ وانكار يا بوجهي معقول تأويل مىكند .
توضيحا از اين قبيل مسائل كه دوازده نمونهء آن را در ذيل اشاره مىكنيم ؛ شايد بيش از صد فقره در نوشتههاى بيرونى يافته مىشود كه در بعضي أصل قضية را بكلّى خرافه وواهى وبىاساس شمرده ؛ ودر بعضي كه أصل مطلب را پذيرفته است بر خلاف عقيدهء مشهور كه خرق عادت وكرامت يا سحر ومعجزه مىپنداشتهاند ، آن را با علل وأسباب طبيعي معقول كه از انظار پوشيده بوده است وعامّهء ناس از درك آن غافل يا عاجز بودهاند توجيه كرده وهمه را تحت قواعد وضوابط علمي درآورده است .
1 - جيهانى در كتاب مسالك وممالك خود نوشته بود كه در مسجد جامع « قيروان » دو ستون است كه جوهر ومادهء تركيبي آن معلوم نيست ؛ ودر هر روز
هامش
( 1 ) - كتاب الهند ص 474 .
( 2 ) - سورهء فصلت ج 24 آيهء 34 .
( 3 ) - بقره ج 2 آيهء 179 .