ونجوم شمرده مىشود وعمدهء نبوغ وعبقريّت أو در فنون رياضى بوده است وليكن در در جامعيّت اين علوم ؛ بانضمام رشتههاى ديگر از معارف بشرى از جمله فنون أدب وتاريخ وجغرافيا وطبيعيات شامل معدنشناسى وجواهرشناسى وگياهشناسى ودارو - شناسى ؛ ونيز احاطه بعقايد ومقالات متكلمان وأرباب مذاهب ورسوم وآداب اجتماعي وديني ملل وأقوام عالم ، در حقيقت مانند چندين چشمه ورودخانه است كه بهم پيوسته ودريايى عظيم را تشكيل داده باشد .
عجب است كه در جميع اين علوم وفنون داراى درجهء اجتهاد وتصرف بوده ودر هر رشته اختراعات واكتشافات تازه داشته وتأليفى پر مايه وبىنظير از خود بيادگار گذاشته است .
ابوريحان زبان فارسي وعربى وعبرى وسريانى وسانسكريت را على التّحقيق ويوناني را نيز باحتمال قوى مىدانست ، وبدين سبب علوم ومعارف قديم را از دست اوّل مىگرفت ؛ ودليل ، بريونانى دانستن وى تحقيقاتى است كه دربارهء كلمات وخصوصيّات آن زبان در نوشتههاى أو مثل كتاب الجماهر ( ص 37 و 45 ) ورسالهء شرح حال محمد زكريا ديده مىشود ؛ وابوريحان كسى نيست كه اين قبيل مسائل را بتقليد كور كورانه از ديگران بازگوى كرده باشد . بيرونى ذاتا داراى قريحه واستعداد فوق العادة وفهم وحافظهء قوى وذهن وقّاد روشن صافي بود ، وبدين سبب قضايا را خوب وپاك وروشن درك وهضم مىكرد ؛ وبر روى هم رفته مىتوان گفت كه وى در روح تحقيق ودقتنظر وذوق سليم وهوش سرشار ورعايت انصاف وحقگويى واحتراز از تعصب وهوى وهوس غرض رآني در دانشمندان اسلام بلكه در سراسر جهان بىنظير يا بسيار كمياب ونادر الوجود است .
ابوريحان در شيوهء بىغرضى وپاك بودن از ميل ومداهنه در نقل وباز نمودن عقايد ومقالات أرباب مذاهب ما بين دانشمندان قديم فقط أبو العباس ايرانشهرى را مىستايد ومىگويد : « فما وجدت من أصحاب كتب المقالات أحدا قصد الحكاية المجردة من غير ميل ومداهنة سوى أبى العبّاس الايرانشهرى : كتاب الهند ص 4 » .
التفهيم لاوايل صناعة التنجيم — صفحة سرگذشت 59
مساهمون: أبو ريحان البيروني
صسرگذشت ٥٩