بدقايق مدرّج شده بود با كمال دقّت ورعايت أصول فنّى رياضى رصد كرد « 1 » .
8 - اندازه ميل كلّى را بعد از دوبار كه در خوارزم انجام داده بود ؛ دوبار نيز در غزنه يكى بسال 410 وديگر سنهء 411 ه ق موافق سال 388 - 389 يزدگردى از طريق رصد كردن غايت ارتفاع آفتاب در نصف النّهار أول سرطان كه انقلاب صيفي است وغايت انحطاطش در أول جدى كه انقلاب شتوي است معلوم كرد كه نتيجهاش 23 درجه و 3 / 1 و 4 / 1 درجه يعنى 35 دقيقه درآمد ؛ وغايت ارتفاع شمس در « غزنه » 80 درجه وغايت انحطاط 32 درجه و 50 دقيقه بود « 2 » .
توضيحا ارصاد نجومى « غزنه » كه در قانون مسعودى وتحديد نهايات الأماكن ذكر شده خيلى بيشتر از هشت فقره است كه ما ذكر كرديم ، واينجا مقصود ما فقط ذكر نمودار براي راهنمايى پژوهندگان اين گونه آثار بود .
* * * ظاهرا در ايّام أقامت غزنه علاوة بر هندوستان كه از سفرهاى نسبة طولانى اوست گاهى ببلاد ونواحي ديگر واز آن جمله بوطنش خوارزم نيز مسافرت كرده است « 3 » .
شخصيت علمي واخلاقى ابوريحان
ابوريحان هر چند در شخصيّت علمي از طبقهء عالي فلاسفه وعلماى رياضى وهيئت
هامش
( 1 ) - همان مأخذ قبل ص 609 .
( 2 ) - قانون مسعودى ج 1 ص 364 - 366 وتحديد نهايات الأماكن .
( 3 ) - براي اثبات اين كه ابوريحان در أيام أقامت غزنه باز هم بخوارزم سفر كرده ممكن است باين جهت استدلال كرد كه بنوشتهء خود ابوريحان در فهرست تأليفات محمد بن زكرياى رازي مدت چهل وچند سال دنبال تأليفات مانى مىگشت تا عاقبت در خوارزم نصيب أو شد .
پس اگر ابتداى طلب ابوريحان را بيست سالگى أو يعنى 382 فرض كنيم مدت چهل سال بعدش مصادف سنهء 412 ه ق مىشود كه أيام أقامت أو در غزنه بود ، پس مىتوان گفت كه در همان حدود يا چند سال بعدش كه هنوز در غزنه أقامت داشت بخوارزم سفر كرده وكتب مانى را آنجا بدست آورده بود .