شخصي آرام نگرفت ؛ وبدين سبب چنانكه در ارصاد غزنه اشاره شد چهار پنج بار ميل كلى را بطرق ووسايل مختلف در خوارزم وغزنه رصد وحساب دقيق كرد تا خاطر أو آرام گرفت كه ميل كلى 23 درجه و 35 دقيقه است « 1 » .
آزمايش الماس وزمرد
آنچه گفتيم نمونهء مسائل رياضى نجومى بود ؛ در مسائل طبيعي نيز بهيچ وجه روح ابوريحان بتقليد كوركورانه آرام نمىگرفت وتا چيزى بوسيلهء تجربه وآزمايش حسّى بر خود أو كشف نمىشد آن را باور نمىداشت .
باز از باب مثال مىگويم ؛ دو مسأله در أفواه مشهور بوده وهنوز هم معروفست ؛ يكى اين كه خوردن الماس اثر زهر قاتل را دارد ؛ ديگر اين كه چشم أفعى از ديدن زمرّد كور مىشود ؛ واين امر بطورى شهرت گرفته كه جزو قضاياى مسلّمه وأمثال سايره در أدبيات فارسي وعربى نيز داخل شده است .
مولوى گويد :
آن زمرّد باشد اين أفعى پير * بىزمرّد كي شود أفعى ضرير
منجيك ترمدى گفته است :
شنيدهام بحكايت كه ديدهء أفعى * برون شود چو زمرد بدو برند فراز
من آن نديدم وديدم كه خواجة دست بداشت * برابر دل من بتركيد ديدهء آز
مجير الدّين بيلقانى گفته است :
گرفتهام كه عدوى شتر دلت أفعى است * شود زمرد چشمش سپهر مينايى
أبو سعيد غانمى گويد :
هامش
( 1 ) - كتاب التفهيم ص 76 ، قانون مسعودى ج 1 ص 364 - 366 وتحديد نهايات الأماكن .