بارى شعار علمي ومسلكى أو در بيان مطالب أعم از مسائل علمي وأدبي واعتقادي همانست كه خود أو در مقدمهء كتاب الهند مىگويد : « قولوا الحقّ ولو على أنفسكم » « 1 » يعنى حق بگوييد هرچند بر زيان خودتان باشد .
روح عميق كنجكاو أو در هيچ امرى از مطالب علمي يا أدبي وتاريخي واعتقادي بتقليد ساده قناعت نمىكرد ؛ وجان مسلك ومرام أو اين بود كه همه چيز را در بوتهء انكار وترديد وشك مىگذاشت تا بوسيلهء برهان رياضى يا تجربهء حسّى وشهودي حقيقت امر بر خود أو مكشوف گردد ؛ وبالجملة تا سند قاطعى براي مطلبي نداشت آن را نمىگفت وبقلم نمىآورد ؛ درست برخلاف نظر فيلسوف بزرگ معاصرش أبو على سينا كه مىگفت هر چيزى را در بوتهء امكان بايد فرض كرد تا خلاف آن با برهان قطعي مدلّل ومسلّم گردد « 2 » .
مىتوانيم بگوييم كه ابوريحان در فلسفه جنبهء استقراء وتجربه را نيز اهميّت مىداد ؛ باين معنى كه در مسائل كلى علمي فقط با برهان رياضى ودر موضوعات جزئي
هامش
( 1 ) - جملهء فوق مأخوذ است از آيهء كريمهء قرآن مجيد :يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ: سورهء نسا آيهء 135 » .
اما باين صورت كه در نوشتهء ابوريحان آمده عينا در اخبار مأثورهء ما وارد شده است ؛ از جمله در حديث منقول از حضرت امام صادق عليه السلام كه در كتاب امعالى صدق منقول است .
( 2 ) - دربارهء روش فكرى أبو على سينا اين جمله در كتب فلسفي معروفست كه مىگفت :
كل ما قرع سمعك فذره في بقعة الامكان ما لم يذدك عنه قاطع البرهان ( أو قائم البرهان ) يعنى هرچه را كه مىشنوى در محل امكان بگذار تا وقتي كه برهاني قاطع تو را از آن عقيدة باز نداشته باشد .
خلاصه اين كه هر چيزى را ممكن بشمار تا خلافش با برهان قطعي بر تو معلوم شود .
ما نيز اگر بخواهيم روش ابوريحان را با همان صورت مسجع عربى بيان كنيم مىتوانيم بگوئيم :
كل ما قرع سمعك فذره في بقعة الانكار ما لم يحملك قاطع البرهان على وجوب الاقرار يعنى هرچه را كه مىشنوى در بوتهء انكار بگذار تا خلافش با دليل قاطع بر تو ثابت شود .
توضيحا جملهء فوق ساختهء طبع وقلم خود ماست ؛ اگر عيب ونقصى داشته باشد گناهش بگردن ديگرى نيست .