واين صورت اين وآنچ پيشتر گفتيم . « 1 »
اين چيزها بنيم روزان چگونه باشد
همه دايرههاى بزرگ كه بر قطب أفق بگذرند نامشان دوائر الارتفاع بود . وفلك نصف النّهار يكى از ايشان است .
وفرق ميان ايشان آنست كه فلك نصف النّهار هم بر سمت رأس وهم بر قطب الكلّ بگذرد . ودايرههاى ارتفاع بر سمت رأس گذرند وبر قطب الكلّ نه . پس ارتفاع چون بفلك نصف النّهار بود أو را ارتفاع نصف النهار خوانند . ونيز بزرگترين ارتفاع اندر آن روز آن بود . وچون سايه بحسب ارتفاع بود بتكافى ، سايهء أو « 2 » ظل نصف النهار
هامش
( 1 ) - مشهور آنست كه سمت نقطهء تقاطع دايرهء ارتفاع است با أفق . وقوس سمت قوسي است در أفق ميان يكى از دو نقطهء سمت ويكى از دو نقطهء مشرق ومغرب يعنى دو نقطهء تقاطع معدّل النهار با أفق كه خطّ ميان آنها خطّ مشرق ومغرب است . وتمام سمت قوسي است از أفق ميان نقطهء سمت ونقطهء شمال وجنوب وبتعبير بعضي ميان دايرهء ارتفاع وأول السّموت . امّا گفتار مشهور با سخن أستاذ ما ناسازگار نيست . نگارنده خود شكلى رسم كرد تا آنچه گفتهاند نموده شود : فرض ميكنيم نقطه ( ك ) مركز كوكب باشد و ( ب ) نقطهء تقاطع أفق با معدّل النّهار يا نقطهء مشرق ومشرق اعتدال و ( س ) سمت الرّأس و ( م ) سمت القدم و ( ط ) قطب شمالي و ( ح ) نقطهء تقاطع معدّل النّهار با دايرهء ارتفاع و ( ر ) محل تقاطع أفق با دايرهء ارتفاع . پس اين نقطه را سمت گويند وخطّى را كه ميان دو نقطهء سمت فرض ميشود خط سمت خوانند . دايرهء ( س ن ط ) نصف النّهار و ( ن ط ) أفق شهر و ( س م ) دايرهء ارتفاع وقوس ( ل ط ) قوسي از
دايرهء ميل كه بدو قطب معدّل النّهار ومركز كوكب گذشته است . پس قوس ( ح ر ) ارتفاع ميانه وقوس ( ح س ) تمام ارتفاع ميانه است وقوس ( ك ر ) ارتفاع ستاره يعنى قوسي كه از دايرهء ارتفاع ميان مركز كوكب است تا أفق . وقوس ( ك س ) تمام ارتفاع است در وقت مفروض . وقوس ( ر ب ) قوس سمت و ( ر ط ) تمام سمت . وقوس ( ك ل ) يعنى دورى كوكب از معدّل النّهار بدايرهء ميل ميل كوكب و ( ك ط ) تمام الميل است . نقطهء ( ط ) كه جاى تلاقى دو قوس ( ن ر ب ) و ( ك ل ) باشد از قلم خطّاط يا كليشهساز افتاده است !
( 2 ) - أو را ، خ .