سايه چندگونه است
دوگونه است . يكى آنك مقياس أو عمودى باشد برروى زمين راست وهموار كرده . وأو را بسيط خوانند ونيز مستوى ، زيرا كه سايه از وى بر سطح أفق گسترده بود . وگونهء دوم « 1 » آنك مقياس أو عمودى بود بر ديوارى ، رويش برابر روى آفتاب . أو را منتصب خوانند زيرا كه اينسايه همچون بر پاى ايستاده بود بر زمين . ونيز أو را معكوس خوانند . ازيراك سر أو سوى زمين بود نگون .
سمت چيست
آن نقطهء تقاطع كه أفق را با دايرهء ارتفاع آفتاب يا ستاره افتد ، أو را سمت خوانند اى برابرى أو « 2 » . آنگه دورى اين سمت اگر از خطّ اعتدال گيرى بعدش از خطّ نصف النّهار تمام سمت « 3 » خوانند . وگر « * » از مركز دايرهء هندوى بر ميانگاه سايه قطري بيرون آرى ، آن سر قطر كه سوى آفتاب يا ستاره « 4 » بود سمتش باشد وآن سر قطر كه سوى سر سايه بود نظير سمت
باشد . وبعد هر دو بيكى اندازه بود ، ولكن بجهت مخالف . اى اگر از مغرب است سمت از مشرق . واگر از مشرق « 5 » سمت از مغرب . وهمچنان قياس شمال وجنوب .
هامش
( 1 ) - دوم گونه ، خ .
( 2 ) - برابر أو ، خ .
( 3 ) - تمام السّمت ، خد .
( 4 ) - آن ستاره ، خ .
( 5 ) - مشرق است ، خ .
( * ) [ دوروى اين سمت از خط نصف النهار گيرى بعدش از خط اعتدال تمام سمت . وگر ] * عبارت ميان دو قلاب از روى « س » وبقرينهء « ع » افزوده شد ولازم است .
ثم يوجد بعده اما عن خط الاعتدال فيكون بعده عن خط نصف النهار تمام السمت واما عن خط نصف النهار فيكون بعده عن خط الاعتدال تمام السمت وإذا خرج على وسط الظل المستوى . . . الخ ( ع )