سعت مشرق چيست
چون آفتاب بسر حمل بود يا بسر ميزان ، بر آمدنش برابر آن خطّ اعتدال بود كه بر « 1 » دايرهء هندى بيرون آورديم « 2 » . وچون أو را ميل بشمال باشد ، بر آمدنش وفرو شدنش برابر دو نقطى « 3 » بود از أفق كه اندر نيمهء شمالي أو بوند ، بر دو سر خطّى موازى مرخطّ اعتدال را . وهر روزى از وى دورتر هميشوند تا آفتاب بسر سرطان رسد ، آنگه برآمدن أو را « 4 » مشرق الصّيف خوانند ، اى آن تابستان . وفروشدنش مغرب الصّيف . وهمچنان كه ميل آفتاب سوى جنوب بود برآمدنش وفروشدنش برابر دو نقطه بود اندر نيمهء أفق جنوب ، كه هر روزى از خطّ اعتدال دورتر هميشوند تا آفتاب بسر جدى رسد ، آنگه برآمدنش را مشرق الشّتاء نام كنند ، اى آن زمستان . وفرو شدنش را مغرب الشّتاء پس سعت مشرق آنقوس بود كه از أفق ميان
برآمدن آفتاب يا ستاره بود وميان خطّ اعتدال . وسعت مغرب آن بود كه ميان فروشدنش بود وميان خطّ اعتدال ، بر اين صورت كه نهاده شد .
وسعت مشرق ومغرب بخطّ استوا همچند ميل بود . وامّا بشهرهاى با عرض از ميل افزونتر باشد . وهر چند كه « 5 » عرض بيشتر بود اين سعت بيشتر بود « 6 » .
هامش
( 1 ) - به ، خ .
( 2 ) - يعنى آنچه در صفحهء 64 - 65 فرموده است .
( 3 ) - نقطه . خ .
( 4 ) - برآمدن أو از ، خد بخطّ الحاقى .
( 5 ) - خ ، ( كه ) ندارد .
( 6 ) - شود ، خ .