از آبادانى نزديكتر بودند وطول جايها از آنجا گرفتند ، طول شهر بعدش گشت از نهايت آبادانى بمغرب . ولكن اندر اين نهايت ميان ايشان خلاف است . زيرا كه گروهى ازيشان آغاز طول از لب درياى اوقيانوس همى كنند . وگروهى آغاز أو از جزيرهاى سعادت كنند . وآنرا نيز جزائر خالدات خوانند . واين شش جزيره است برابر شهرهاى مغرب ، از لب درياى اوقيانوس اندرون برفته بمقدار دويست فرسنگ « 1 » . واين هيچ زيان ندارد ، هرگه كه همه طولها از يكجاى گرفته بود . ولكن اندر كتابها ، طول پارهاى را از شهرها از لب دريا گرفته بود ، وپارهاى را از جزائر سعد « 2 » .
وتا مردمرا فطنتى تيز نبود وبدين صناعت درست دانش ، آنرا يك از ديگر جدا نتواند كردن « 3 » .
كدامست ما بين الطّولين
اين فضلهايست كه ميان طولهاى دو شهر بود . وچون كمتر طول از بيشتر بيفكنى ، ما بين الطّولين بماند . وهمچندانست كه ميان هر دو فلك نصف النّهار آن دو شهر است از ازمانها ، يا بمعدّل النّهار يا بمدار يكى از آندو شهر يا بهر مدارى كه خواهى .
چه چيز ديگرگونه شود بدو شهر كه عرضشان يكى بود وطول بخلاف
هيچ چيز ديگرگونه نشود اندر اين دو شهر جز وقتها . زيراك بر آمدن از مشرق وفرو شدن بمغرب بيكى وقت نبود . وليكن اوّل روز واوّل شب پيشتر بود اندر آنشهر كه شرقي است ، واين آن بود كه طولش بزرگتر بود . وبدانشهر كه مغربى است از پستر باشد ، باندازهء ما بين الطّولين . وهمچنين نيز نيم روز ونيم شب وهمه وقتها برين قياس . واندر آن
هامش
( 1 ) - يعنى بتقريب زيرا فاصلهء جزاير خالدات را از ساحل اقيانوس 10 درجه ميگفتند ودر عربى باين تقريب تصريح فرموده است « قريبا من مأتى فرسخ » جزاير خالداتilescanariesاز خطّ استوا ميان 27 درجه ونيم تا 29 درجه ونيم عرض شمالي در سواحل غربى افريقا واقعاند . وطول غربى آنها نسبت بپاريس از حدود 15 درجه ونيم تا 20 درجه ونيم تخمين شده است .
( 2 ) - در بعض كتب هيئت وجغرافياى قديم ، جزاير سعداء .
( 3 ) - ولهذا ربّما يوجد لبلد واحد في الكتب نوعان من الطّول بينهما عشر درج فيحتاج في تميز ذلك إلى فطنة ودربة ، ع .