افاضه واستفاضه وتأليف وتصنيف واكتشافات علمي وارصاد نجومى اشتغال داشت ؛ ومخصوصا بيشتر فراغت وآسايش خاطر أو براي پرداختن بكارهاى علمي ورصدى بعد از مراجعت از سفر عراق در أيام دولت همان « أبو العباس خوارزمشاه » فرآهم آمده بود « 1 » .
نمونهء اكتشافات علمي وارصاد نجومى ابوريحان در جرجانيهء خوارزم
1 - از جملهء اولين رصدهاى نجومى أو در جرجانيه پس از بازگشت بخوارزم همان كسوف قمري سال 394 ه ق است كه براي تصحيح حركات وسطى وتقويمى قمر انجام داد ودر سطور قبل بدان اشاره شد .
2 - واز آخرين ارصاد أو در همان جرجانيهء خوارزم اين است كه در سال 407 ه ق مقدار ميل كلى وميل أعظم را كه در بيست وچند سال قبلش در آغاز جوانى هم در خوارزم موضعي كه عرض بلدش 41 درجه و 36 دقيقه بوده است رصد ومحاسبه كرده بود ؛ مجددا رصد كرد كه حاصلش 23 درجه و 35 دقيقه بدست آمد « 2 » .
توضيحا مقصود ابوريحان از آغاز جوانى وتاريخ اولين رصد ميل كلى أو بطورى كه ما پىجويى واز نوشتههاى خود أو پيدا كردهايم حدود سال 380 ه ق ؛ وموضع رصدش قريهء بوشكانز در ساحل غربى جيحون از توابع جرجانيهء خوارزم بوده كه عرض بلدش بتصريح مكرر خود أو همان 41 درجه و 36 دقيقه است . « 3 »
هامش
( 1 ) - تحديد نهايات الأماكن .
( 2 ) - قانون مسعودى ج 1 ص 364 - 366 وتحديد نهايات الأماكن .
عبارت قانون مسعودى در اينباره چنين است :
« فاعتبرته ( اى الميل الكلى ) في حداثتى بظل المنقلب الصيفي مع الظل الذي لا سمت له في موضع من خوارزم عرضه أحد وأربعون جزءا وثلاثة أخماس جزء ووجدت هذه الزيادة خمس دقايق وثلاثة أرباع دقيقة : ج 1 ص 365 » .
( 3 ) - تحديد نهايات الأماكن ص 113 - 114 نسخهء عكسي دانشگاه طهران .