قاعدهء پيدا كردن عرض بلد موضعي از روى عرض بلد موضع ديگر
توضيحا بر حسب قواعد نجومى چون تفاضل ما بين دو ارتفاع را از عرض بلدرى بكاهيم باقي ماندهاش مقدار عرض بلد آن روستاى خوارزم است ؛ وبر عكس نيز چون آن تفاوت را از عرض آن روستا كم كنيم باقي ماندهاش عرض بلد رى خواهد بود ؛ وهمچنين است در همهء مواضع بشرط اين كه ارتفاع آفتاب در نصف النّهار يك روز معيّن بدست آمده باشد . « 1 »
* * * 8 - براي معلوم كردن ميل جزئي واندازهء قوس سعهء مشرق ومغرب ؛ در جرجانيهء خوارزم بسال 407 ه ق سهبار هر كدام بفاصلهء يك ماه سى روزه ارتفاع آفتاب نصف النهار را رصد كرد .
رصد اوّلش چهارشنبه بود سوم ماه صفر 407 ه ق موافق بهمن روز يعنى روز دوم از مرداد ماه سنهء 385 يزدگردى ؛
ورصد دومش جمعهء بهمن روز از شهريور ماه ؛ ورصد سومش يك شنبه بهمن روز از مهر ماه همان سال 385 يزدگردى .
قواعد نجومى براي استخراج ميل جزئي وعرض بلد
براي مزيد فايده علاوة مىكنم كه هرگاه عرض بلد ، معلوم باشد ، مىتوان ميل جزئي را از روى سعهء مشرق ومغرب استخراج كرد .
وبراي معلوم كردن عرض بلد قاعده اين است كه بزرگترين ارتفاع خورشيد را كه در انقلاب صيفي يعنى اوّل سرطان [ - تيرماه فعلى ] با كوچكترين ارتفاع كه در انقلاب شتوي يعنى اوّل جدى است ( - دىماه فعلى ) بوسيلهء آلات رصدى معلوم ؛ وتفاضل ما بين آن دو ارتفاع را نصف كنند تا ميل كلّى بدست آيد .
هامش
( 1 ) - براي تفصيل قاعدهء فوق رجوع شود بكتاب التفهيم وتحديد نهايات الأماكن .