علاوة مىكنم كه عرض بلد شهر « كاث » نيز مطابق جداول قانون مسعودى عينا وبىكم وزياد همچند روستاى « بوشكانز » است ؛ امّا مقصود ابوريحان از محل رصد اوّلش على التحقيق وبتصريح خود أو همان « بوشكانز » است نه « كاث » .
3 - بيرونى مقدار حركت أوج شمس وبعد ما بين المركزين شمس را يعنى مركز فلك ممثّل وخارج مركز شمس بطورى كه قدما تصوير مىكردند وبر روى هم حالتي مانند شكل بيضى بخود مىگرفت ؛ هم در جرجانيهء خوارزم بسال 385 يزدگردى وخصوص مدّت ربع شمالي را در دو كزّت رصد كرد . « 1 »
توضيحا سنهء 385 يزدگردى هم منطبق با 407 ه ق است كه خود أو در رصد ميل كلّى تصريح كرده است .
4 - ونيز از ارصاد نجومى ابوريحان در خوارزم اين است كه در سراى ديوان يا دار الامارهء جرجانيه براي استخراج عرض بلد وميل آفتاب از يكديگر ارتفاع آفتاب را در نصف النهار روز دوشنبه يازدهم ربيع الآخر سنهء 407 ه ق موافق آبان روز يعنى روز دهم از مهر ماه 385 يزدگردى و 17 أيلول 1327 اسكندرى رصد كرد كه 47 درجه و 44 دقيقه بود ؛ وشرح آن را در كتاب التطريق إلى تحقيق حركة الشمس بنوشت « 2 »
5 - عرض بلد جرجانيه را نيز با آلت رصدى حلقهء شاهيه 42 درجه و 17 دقيقه معلوم كرد . « 3 »
* * * توضيحا همين ارصاد كه همه را خود ابوريحان ضبط كرده دليل معتبر ماست بر اين كه وى در سالهاى 394 - 407 در جرجانيهء خوارزم وطبعا از وابستگان دربار مأمونيان خوارزمشاه بوده است ؛ كه مدّت هفت سال آن را كه 400 - 407 باشد باز خود ابوريحان در تاريخ خوارزم تصريح كرده است .
هامش
( 1 ) - قانون مسعودى ج 2 ص 655 - 660 .
( 2 ) - تحديد نهايات الأماكن . توضيحا نام اين كتاب در فهرست مؤلفات ابوريحان ضميمهء آثار الباقية بغلط « التطبيق إلى تحقيق حركة الشمس طبع شده است .
( 3 ) - قانون مسعودى ج 2 ص 612 .