دقيقه . ومريخ بيست وهشت دقيقه . وزهره سى وهفت دقيقه . وعطارد سه درجه وشش دقيقه .
وامّا حركت مركز فلك تدويرشان سوى مشرق وتوالى ، بدان حركت ميانه كه قياس أو بمركز معدّل المسير است ، مركز تدوير زحل بشبانروزى دو دقيقه همى رود . ومشترى پنج دقيقه . ومرّيخ سى ويك دقيقه . وزهره چند حركت آفتاب ، پنجاه ونه دقيقه . وعطارد دوبار چند حركت آفتاب ، يكدرجه « 1 » وپنجاه وهشت دقيقه .
فاما مقدار بيرون آمدن مركزهاى معدّل المسير از مركز عالم ، بدان اندازه كه نيمهء قطر حامل شست جزو باشد ، زحل را شش جزو وچهل وپنج دقيقه است . ومشترى را پنج جزو ونيم جزو . ومرّيخ را دوازده جزو . وزهره را دو جزو وپنج دقيقه .
ومركز حامل بر ميانگاه اين بعد است همه را « 2 » .
وامّا مقدار نيمهء قطر فلك تدويرهاى ايشان ، هم بر اين اندازه ، زحل را شش جزو ونيم . ومشترى را يازده جزو ونيم . ومرّيخ را سى ونه جزو ونيم . وزهره را چهل وسه جزو وده دقيقه . وعطارد را بيست ودو جزو ونيم
هامش
امّا شانزده مشكل لا ينحلّ دو تا در حركات قمر است ، يكى تشابه حركت حامل گرد مركز عالم نه مركز حامل . وديگر محاذاة قطر نسبت بنقطهاى غير از مركز عالم وحال آنكه گرد مركز عالم متشابه است . وشش شكل دو كواكب علويّه است ( مشترى ، مرّيخ ، زحل ) . ودر هر يك دو اشكال است يكى تشابه حركت حامل نسبت بمركز معدّل المسير . وديگر حركت قطري كه باوج وحضيض ميگذرد وهشت مشكل در دو ستارهء سفلى يعنى زهره وعطارد . ودر هر يك چهار عقدهء ناگشوده است يكى تشابه حركت حامل نسبت بغير مركز خودش . دوم حركت مايل بجانب ممثّل . سوم حركت قطري كه باوج وحضيض ميگذرد . چهارم عرض وراب وانحراف . براي حلّ اين مشكلات خواجة در تذكره وعلّامه قطب الدّين در تحفهء شاهى فصلى آوردهاند . در هيئت جديد مشكلات قديم حل امّا مشكلات تازه پديد ميشود كه بر أهل فنّ پوشيده نيست .
نگارنده شكلى علاوة بر صورت كتاب آورد ( مقصود شكل زيرين است در صفحه 128 )
( 1 ) - صد وهژده دقيقه اعني يكدرجه ، حص . وخ با حذف كلمهء اعني .
( 2 ) - بعد مركز معدّل المسير از مركز عالم بحسب اوصاد مختلف است . رجوع شود بشرح چغمينى وشروح تذكرهء خواجة .