بجاى نخستين باز آيد بسيصد وشست وپنج روز بود وپنج ساعت تمام ، وز ششم ساعت
هامش
ميان أوج ومركزّ جرم شمس بتوالي . ووسط شمس مجموع دو قوس أوج ومركز است . وتقويم شمس قوسي است از ممثّل ميان اوّل حمل وطرف خطّى كه از مركز عالم بجرم شمس گذشته بممثّل منتهى ميشود . وزاويهء تعديل يا زاويهء اختلاف زاويهايست كه در مركز جرم شمس پديد ميشود از تقاطع دو خطّ ، يكى وسطى كه از مركز فلك أوج خارج شده ، وديگر خطّ تقويمى كه از مركز عالم بجرم شمس گذشته است .
اين بيان هم با عقيدهء مشهور ناسازگار نيست . بهرحال مقدار زاويهء اختلاف يا تعديل شمس را بايد در نيمهءها بط از وسط كم كرد ودر نصف صاعد بر آن افزود تا تقويم شمس معلوم شود .
براي توضيح آنچه گفته شد فرض ميكنيم ( ا ب ج ) منطقهء خارج مركز بر مركز ( د ) ، ( ا ه ز ح ) ممثّل بر مركز ( ط ) ، نقطهء ( ح ) اوّل حمل ، قطر ( ا د ط ز ) گذرنده باوج وحضيض ، نقطهء ( ا ) أوج ، ونقطهء ( ب ) مركز شمس در نصف هابط . پس خطوط را وصل كرده خطّ ( ط ه ) را موازى ( د س ) و ( ط م ) را موازى ( د ن ) رسم ميكنيم . پس قوس ( ح ا ) يعنى زاويهء ( ح ط ا ) را أوج شمس گويند . وقوس ( ا ب ) مقدار زاويهء ( ا د ب ) يعنى قوس ( ا ى ه ) مركز شمس است ( دو خطّ د ب ، ط ه موازىاند . پس دو زاويهء ا د ب ، ا ط ه مساوى ودو قوس ا ب ، ا ى ه
58
متشابه خواهند بود ) . ومجموع دو قوس ( ح ا ) از ممثّل و ( ا ب ) از خارج مركز ، يعنى قوس ( ح ا ى ه ) از ممثّل وسط شمس است . وقوس ( ا ى ) يعنى زاويهء ( ا ط ى ) مركز معدّل است .
دو زاويهء ( د ب ط ، ه ط ب ) متبادلتين ومساوىاند ، ونقطهء ( ط ) مركز قوس ( ى ه ) است پس قوس ( ى ه ) يعنى مقدار زاويهء ( ه ط ب ) مقدار زاويهء اختلاف است كه آنرا تعديل نيز گويند .
بديهي است كه چون در اين نصفها بط مقدار اختلاف را از قوس ( ح ا ى ه ) كم كنيم قوس ( ح ا ى ) باقي ميماند . وآن تقويم شمس است . وهمچنين در نصف صاعد نقطهء ( ك ) را