اندازهء حركات اندر كرهء شمس چند است
آفتاب هر شباروزى بحركت ميانه سوى توالى البروج ( : نط ح ك ) همى رود . وهمه برجها را چون بگردد
و
هامش
بقياس اينكه هر زاويهء قائمه نود درجه است . وقوسي را از فلك أوج كه ميان نقطهء أوج ونقطهء ش يعنى طرف خطّ وسطى است در مركز شمس حصهء ميانه ، وقوسي را كه از فلك ممثّل ميان نقطهء أوج وطرف خطّ تقويمى است حصهء مقوم گويند .
مقصود از حركت تقويمى كه زبانزد أهل فنّ شده ، حركت مرئى . ومقصود از حركت وسطى سير معتدل ومتشابه است كه قدما براي آفتاب هر شبانروزى مطابق بسيارى از ارصاد ( : نط ح ك ) يعنى 59 دقيقه و 8 ثانيه و 20 ثالثه بتقريب استخراج كردهاند .
در تعريف خطّ تقويمى كه از مركز عالم بمركز شمس واز آنجا بفلك ممثّل ميرسد ، وهمچنين تقويم شمس كه قوسي است از ممثّل بتوالي بروج ميان اوّل حمل وطرف خطّ تقويمى ، چندان اختلاف ميان أهل صناعت نيست . امّا در خطّ وسطى وقوس وسط وزاويهء اختلاف يا زاويهء تعديل ، غالب مانند أستاذ ابوريحان تعريف كردهاند ، كه وسط شمس قوسي است از فلك البروج يا ممثّل ميان اوّل حمل وطرف خطّى كه از مركز خارج مركز شمس بجرم آن ميگذرد وبدائرة البروج منتهى ميشود وقوس تعديل ميان دو طرف اين خطّ وخطّ تقويمى است از جانب أقرب . وزاويهاى كه در مركز شمس از تقاطع دو خطّ وسطى وتقويمى حادث ميشود واين قوس موتر آن است زاويهء تعديل مينامند وخطّ وسطى وتقويمى در أوج وحضيض بر يكديگر منطبق ودر نقاط ديگر متقاطعاند .
امّا بايد دانست كه وسط باين معنى بالذّات مختلف است زيرا آفتاب از محيط فلّك أوج قوسهاى متشابه قطع ميكند ولكن حركتش در منطقهء ممثّل وگرد مركز عالم متشابه نيست ، پس قوس وسط را اگر از ممثّل اعتبار كنند نسبت بمركز عالم متشابه نخواهد بود . آنانكه اين دقّت را كردهاند ميگويند وسط شمس قوسي است از فلك البروج ميان اوّل حمل وطرف خطّى كه از مركز عالم بفلك البروج منتهى ميشود موازى يا منطبق بر خطّى كه از مركز خارج مركز بجرم آفتاب ميگذرد . وقوس تعديل ميان سر خطّ تقويمى واين خطّ موازى است . وبنابراين ، زاويهء تعديل در مركز عالم حادث ميشود نه در مركز تنهء شمس . ومركز شمس كه آنرا خاصّه شمس نيز ميگويند وهمچنين تعديل ، همگى از محيط يكدائرهاند . وليكن زاويهء تعديل باين تعريف با آنكه مشهور گفتهاند مساوى است زيرا خارجه وداخلهاند ( بشكل 29 مقالهء اوّل أصول ) . ودر اينكه مشهور قوس محصور ميان دو سر خطّ تقويمى ووسطى را ( بدانگونه كه وسط را تعريف كردهاند ) مقدار زاويهء اختلاف يا تعديل دانستهاند كه در مركز آفتاب از تقاطع اين دو خط حادث ميشود ، سخنى هست . زيرا مقدار زاويه قوسي است كه موتر آن است ، ميان دو ضلع محيط بزاويه ، از دايرهاى كه مركزش رأس زاويه باشد . امّا مركز آن قوس كه مشهور گفتهاند ، مركز عالم است نه مركز آفتاب بر محيط فلك أوج .
خواجهء طوسي در كتاب تذكره ميفرمايد ، أوج شمس قوسي است از منطقهء ممثّل ميان اوّل حمل ونقطهء أوج بتوالي . ومركز شمس يا خاصهء شمس قوسي است از خارج مركز