شمال خوانند بتازى . وبسريانى جربيا « 1 » . واين نام معروفست هرچند كه نه برزفان ماست . وآمدن باد جنوب از برابرى قطب است از دست راست آنك روى بمشرق نهد . وبتازى اين سو را جنوب خوانند . وبسريانى تيمن « 2 » . وامّا آن سويها كه ميان هر دوى است از اينها نامهاى آنها سخت معروف نيست مگر نزديك هندوان « 3 » . فامّا نزديك ديگران مختلف بوند « 4 » . وهر بادي كه از آنسوى زند نكبا خوانند .
اين سوها چگونه بايد دانستن
جهد كن تا زمين را چنان هموار وراست كنى كه چون بر وى آب ريزى اندر ماند وبهمه سويها راست شود « 5 » وبيكسو از آن ميل نكند از بهر فرودى . وچون روى زمين چنين راست كردى پرگار چنانك خواهى بگشاى وبر آن زمين دايرهاى كن وبر مركز أو چوبى بزن سرتيز . واندازهء درازاى أو نيمهء آن گشادن « 6 » پرگار باشد كه بدو اين دايره كردى . وچنان زن كه عمود باشد بر روى زمين وبيك سوى نگرايد چنانك آن شاقول كه بر مركز دايره گذرد بسر « 7 » چوبك نيز « 8 » بگذرد . آنگاه سايهء أو را « 9 » نگاهدار بنيمهء نخستين از روز آن هنگام كه اين سايه سوى مغرب كشيده بود وهميكاهد . وبپاى تا بدايره اندر آيد . وبر جاى اندر آمدن سايه
هامش
( 1 ) - ع ، الجريبا - خد ، جربا - خ ، كوبيا - حص ، كربيا . صحيح جربيا بكسر جيم وسكون را وتقديم باء يك نقطه بر ياء مثنّاة تحتانيّه است . صاحب قاموس اين كلمه را ممدود بر وزن كيمياء در لغات عربى ضبط كرده است ومينويسد « الجربياء ككيمياء الشمال أو بردها أو الرّيح بين الجنوب والصّباء » . ودر تاج العروس اين بيت از اين احمر نقل شده است :بهجل من قسا ذفر الخزامى * تهادى الجربياء به الحنينا( 2 ) - نيمى ، خ .
( 3 ) - آنچه از لغات هندى سانسكرت براي جهات اصلّى وفرعى در نظر نگارنده ميباشد بدين قرار است :
اتّز ( شمال ) . دكشنا ( جنوب ) . پشچم ، پرتيچى ( مغرب ) . پورو ، پراچى ( مشرق ) . وبراي جهات فرعى . يامى ، گوبرى ، ايندرى ، اگن اى .
( 4 ) - مضمون اين جمله در نسخهء عربى كه در دسترس نگارنده بود نيست .
( 5 ) - رود ، خ . س
( 6 ) - نيمهء گشادن آن ، خ .
( 7 ) - بر سر ، خ . س
( 8 ) - تيز ، خد . نيزه ، س ؛ تحريف است
( 9 ) - س ، حص « را » ندارد