غربى شمالي بود . وآنك ميان شمال ومشرق است شرقي شمالي بود .
شباروز چيست وشب كداميست وروز كدام
شباروز آن وقت است كه آفتاب از نيمهء دايرهء بزرگ معلوم ايستاده جدا شود بحركت نخستين تا بدان نيمدايره باز آيد .
وپيداترين چنين دايرهها « 1 » أفق است ودايرهء نيم روزان . وروز آنوقتست كه آفتاب پيدا آيد زبر دايرهء أفق تا آنگه كه ناپيدا شود زير أفق . « 2 » ويوم گاه بر شباروز افتد ، وگاه بر روز تنها . وز بهر اين چون كسى شباروز خواهد گفتن احتياط را گويد اليوم بليلته ، يعنى روز با شب أو . وهيچ كوكب نيست اندر فلك ونه هيچ « 3 » نقطه كه نه أو را شباروزى است . ونيز روز جدا وشب جدا ، ولكن با أو ياد كرده شوند . وچون با أو چيزى گفته نيايد آن آفتاب را باشد « 4 » .
هامش
( 1 ) - دايرها را ، خ .
( 2 ) - جملهء « تا آنگه كه ناپيدا شود زير أفق » در خد نيست .
( 3 ) - خ ، بدون حرف نفى .
( 4 ) - بايد دانست كه شبانروز سه قسم است : شبانروز نجومى ، شبانروز حقيقي ، شبانروز وسطى .
امّا شباروز نجومى عبارت است از مقدار يكدور معدّل النّهار يا زمان مفارقت يكى از ثوابت از دايرهء نصف النّهار تا برگشتن بهمان نقطه . واين مقدار را بحسب زمان 24 قسمت متساوي ميكنند .
امّا شبانروز حقيقي عبارت است از يكدور معدّل النّهار بعلاوة مطالع قوسي كه شمس بحركت تقويمى يا حركت خاصّهء خود ميپيمايد . امّا شباروز وسطى عبارت است از يكدور معدّل النّهار بعلاوهء حركت وسطى آفتاب . شبانروز حقيقي ووسطى هم 24 بخش متساوي ميشوند . مقدار قوسي كه آفتاب بحركت تقويمى ميپيمايد در ايّام سال تفاوت ميكند واز اينرو مقدار شبانروزها وهمچنين ساعتهاى مستوى وزماني حقيقي نيز مختلف ميشوند . اين تفاوت از دو چيز برخاسته است ، يكى اختلاف مطالع قوسها وديگر اختلاف حركت شمس بكندى وشتاب بواسطة دورى ونزديكى بزمين . مقدار اختلاف شبانروزها بيك روز ودو روز چندان محسوس نيست . امّا بمرور ايّام محسوس ميگردد .
چون مقدار شبانروز حقيقي ثابت نيست أهل فنّ براي وضع در جداول نجومى براي حركت خاصّهء آفتاب مقدارى ثابت يعنى حركت وسطى را اعتبار كردهاند كه بحسب ارصاد مختلف است ومطابق رصد بطلميوس سيروسطى آفتاب شبانروزى قريب 59 دقيقه و 8 ثانيه و 20 ثالثه است . چه اگر درجات محيط فلك يعنى 360 را بر ايّام سال قسمت كنيم خارج قسمت همين مقدار است بتقريب . ومطابق رصد خواجة ( نط ح لط بر ) وبر صد سمرقند ( ، نط ح لط لر ) وبر صد تبانى ( نط ح ك له ) مقدار حقيقي نسبت بوسطى گاهى افزونتر وگاه كمتر است وتا آخر سال جبران شده سنهء حقيقي
و