خوانند . وافق دوگونه است يكى حسّى وديگر حقيقي . امّا حسى آن دايره است كه گفتيم . وچون بر پشت زمين « 1 » باشيم أو را همى بينيم . أو كرهء فلك را بحقيقت بدو نيم نكند وليكن آن پاره كه زبر أو باشد كمتر بود از آن پاره كه نبينيم واز ما غايبست وامّا حقيقي آنست از فلك كه بدو آن سطح رسد كه موازيست أفق حسّى را ومركز زمين را « 2 » بگذرد . وميان هر دو أفق بس « 3 » چيز نبود ، چون كره بزرگ باشد ، وليكن ناپيدا شود . وچون كره خرد بود آنچ ميان هر دو أفق است بزرگ بود . وأفق حقيقي كره را بدونيم كند . « 4 »
هامش
( 1 ) - خد ( زمين ) ندارد .
( 2 ) - وبر مركز زمين ، حص . س
( 3 ) - بسى ، خ .
( 4 ) - دايرهء أفق بدقّتى كه علماى هيئت كردهاند سه قسم است : حقيقي ، حسّى ، ترسى . أفق ترسى را هم گاه أفق حسّى ، وأفق حسّى را أفق مرئى وشعاعى وأفق رؤيت نيز خوانند . أفق حقيقي دايرهء عظيمهايست كه دو قطبش دو نقطهء سمت الرّاس وسمت القدم وخطّ وأصل ميان اين دو نقطه بر آن عمود باشد وبحكم اينكه عظيمه است كره را بدو نيم ميكند . أفق حسى دايرهء صغيرهايست مماسّ سطح زمين وموازى با أفق حقيقي . وچون صغيره است كره را دو نيم نميكند . خطّ سمت الرأس وسمت القدم يعنى قطري كه از مركز زمين باستقامت شخص خارج ميشود بر سطح دايرهء أفق حسّى عمود خواهد بود . بشكل 4 از مقالهء اوّل اكرثا وذوسيوس ( خطّ خارج از مركز كره بنقطهء تماسّ كره با سطح عمود بر آن سطح است ) وهمچنين عمود بر أفق حقيقي خواهد بود ، بشكل 11 از همان مقاله ( خطّ وأصل ميان دو قطب دايرهء واقع در كره عمود بر آن دايره است ) . پس دو دايرهء أفق حسّى وحقيقي موازى خواهند بود ، بشكل 14 مقالهء 11 أصول ( دو سطحى كه يك خطّ بر آنها عمود باشد متوازىاند ) .
اما أفق ترسى كه آنرا گاه هم حسّى بمعنى عامّ گويند دايرهايست كه محيطش از طرف خطّ شعاعى چشم رسم ميشود كه مماسّ با سطح زمين باشد . اين دايره باختلاف قامت ومحلّ بيننده تفاوت پيدا ميكند وگاه صغيره وگاه عظيمه وبر أفق حقيقي منطبق ميگردد . در حقيقت همين دايره است كه قسمت آشكار وپنهان آسمان را از هم جدا ميسازد . امّا أفق حقيقي گاه فاصل است ميان ظاهر وخفى وگاه فاصل نيست . وأفق حسّى بمعنى اوّل هيچگاه فاصل ميان آشكار ونهان نميگردد . پس اينكه مشهور دايرهء أفق را جزو دوائر دهگانهء عظام شمرده ودر تعريفش گفتهاند فاصل ميان قسمت ظاهر ومخفى فلك ودو قطبش دو نقطهء سمت الرّاس وسمت القدم است ، خالى از تسامح نخواهد بود .