افتادگيهاى نسخ كه پيش گفتم خوشبختانه از يك موضع نبود از اينجهت كتاب بىعيب ونقص از كار درآمد وغالب از روى نسخهء ( خد ) تكميل شد .
بالجملة متن كتاب حاضر بيشتر از روى نسخهء ( خد ) كه تاريخ كتابتش 538 هجرى قمري است وبعد از آن نسخهء ( حص ) كه تاريخش 593 هجرى قمري است ، وسپس ديگر نسخهها كه در سابق تعريف كردم چاپ شده باين ترتيب كه هرچه كاملتر وصحيحتر بوده است در متن گذارده ونسخه بدلها را در حواشي يا ملحقات كتاب با قرائن ودلائل صحّت متن ، ثبت كردهام .
واگر همه نسخهها مغلوط ، وصحيح چيز ديگر بوده است كه از روى نسخهء عربى وديگر كتب خود أستاذ يا از روى قواعد فنّى يافتهام باز صحيح را در متن وديگر نسخهها را در حاشية نقل كرده ودلائل تصحيف وتحريف نسخ را نوشتهام .
دلائل تصحيح من در درجهء اوّل نسخههاى فارسي ودر مرحلهء دوّم نسخ عربى اين كتاب ودر درجهء سوّم كتب ديگر خود أستاذ ابوريحان ودر مرتبهء چهارم كتب ديگر أهل فنّ ودر مرحلهء پنجم قواعد مسلّم فنّى بوده است . وگاهى براي يك تصحيح تمام اقسام دلائل وقرائن را داشته ودر حواشي نگاشتهام .
بر خلاف بعض مصحّحان كه چون معنى كلمه در بادي نظر بذهنشان نيامد فورا آنرا تحريف وبخيال خود جمله را حكّ واصلاح ميكنند ، من نهايت كوشش وو امانت را بر سر هر كلمهئى بكار برده وتا بالمرّه مأيوس نشدهام از سر قديمترين نسخ بديگر نسخهها واز ديگر نسخهها بساير قرائن ودلائل تصحيح نرفتهام .
بيشتر نسخه بدلهاى لازم را در فراويزها وباقي را بطورى كه گفتم ملحق بكتاب نوشتم . واين كار را براي آن كردم كه بعقيدهء من پر كردن حاشية از نسخه بدلهاى مغلوط وغير ضروري جز حيرت وسرگردانى خوانندگان هيچ فايدهئى ندارد وضمنا خواستم كه عقايد همهء مصحّحان بقدر امكان در اين كتاب رعايت شده باشد ، هم متن را بروش صحيح وعقيدهء خويش تصحيح كرده وهم قديمترين نسخهها را مأخذ قرار داده ونسخه بدلهاى لازم را
التفهيم لاوايل صناعة التنجيم — صفحة مقدمه 107
مساهمون: أبو ريحان البيروني
صمقدمه ١٠٧