امّا برخى از معاصران معتقدند كه بايد قديمترين نسخهها را كه در دست مصحّح است هرچند غلطش واضح باشد عينا در متن ونسخه بدلهاى لازم را در حواشي ثبت واز نسخه بدلهاى مغلوط صرفنظر كرد . وبعضي معتقدند كه بايد تمام نسخه بدلها را حتّى جائيكه تحريف وغلطش واضح باشد در حواشي ثبت نمود . واين طريقه معمول بيشتر مستشرقان است كه چون از دقايق ولطايف زبانهاى شرقي مانند يكنفر أهل زبان بخوبى اطّلاع ندارند در هر نسخهئى احتمال صحّت ميدهند . نگارنده در تصحيح كتاب تفهيم اين روش را پيش گرفتم كه :
نخستين بار از روى نسخهء اختصاصى خودم كه بعلامت ( حص ) ممتاز است بدقّت هرچه تمامتر يك نسخه رونويس وكاملا با أصل مقابله كردم وآنرا أساس متن قرار داده مشغول مقابله وضبط اختلافات نسخ ديگر شدم . مقابله با نسخهء ( خ ) نزديك بپايان رسيده بود كه نسخهء ( خد ) بدستم افتاد . چون اين نسخه قديمتر وكاملتر از همهء نسخههاى ما بود آنرا بر همه مقدّم داشتم ودر معنى اين نسخه را أساس متن قرار دادم ونخست با نسخ فارسي ، آنگاه با دو نسخهء عربى از اوّل تا آخر چندبار مقابله وهمهء افتادگىها ونسخه بدلهاى فارسي وقرائن تأييد يك نسخه را از روى نسخههاى عربى در حواشي نسخهء پاكنويس شدهء خود وصفحات سفيدى كه مقابل هر صفحهئى بازگذارده بودم وروى أوراق جداگانه ثبت كردم ونزديك دو ثلث از تفهيم عربى كمكم نوشته شد .
آنگاه كه اين نسخه حاضر شد دست بكار تصحيح زدم واز روى نسخههاى فارسي وعربى وبا مراجعه بكتب خود أستاذ وديگر علماى فنّ ، مجدّدا نسخهء كاملى با تصحيح پاكنويس كردم ونسخه بدلها را دو قسمت ساختم ، قسمت لازم را در حواشي خود كتاب وباقي را در نسخه بدلهاى ملحق بكتاب نوشتم وپس از آنكه نسخه باين صورت آماده وپاكنويس شد آنرا بمطبعه فرستادم . هنگاميكه چاپ كتاب بباب أسطرلاب رسيده بود نسخهء ( س ) بدستم افتاد . از اينجا تا آخر كتاب را با اين نسخه نيز مقابله ونسخه بدلهاى لازم را در حواشي نقل كردم . وپس از آنكه طبع كتاب بنهايت رسيد كار را از سر گرفته از اوّل كتاب با اين نسخه هم مقابله كردم واختلافات آنرا با متن بضميمهء ديگر نسخه بدلهاى باقي نسخهها كه در حواشي ثبت نكرده بودم همه را با أسلوب وترتيبي كه در آخر كتاب توضيح دادهام ملحق بكتاب ساختم ( ص 572 - 668 ) .
التفهيم لاوايل صناعة التنجيم — صفحة مقدمه 106
مساهمون: أبو ريحان البيروني
صمقدمه ١٠٦