نمونهء تحريفات وتصحيحات
براي اينكه خواننده تا حدّى بكيفيّت تحريف نسخهها وطرز تصحيح من آشنا شود نمونهيى را يادآور ميشوم .
مقصودم تحريف وتصحيفى است كه جز با قواعد فنّى واحاطه برموز ودقايق علوم رياضى وهيئت ونجوم قديم وجز با محاسبهء دقيق وپىجوئى در كتابهاى خود أستاذ ابوريحان ، يا مآخذ معتبر ديگر كشف نميشود . وخواننده در نظر نخستين شايد آنرا صحيح ولا أقل نسخه بدلي مهمّ ومساوى با صحيح بشمارد :
صفحهء 18 سطر اوّل : دو نسخهء حص ، س نوشته است : « يكى ودو هفتيك » وبمحاسبهء فنّى معلوم ميشود كه قطعا نسخهء خد « نيمى ودو هفت يك » صحيح است . زيرا كه نيمهء سه وهفتيك ميشود 7 / 4 1 ونيمهء آن ميشود .
از اينجهت است كه نگارنده اين نسخه بدل را أصلا در پائين متن نياورده ودر حواشي ملحق بكتاب نقل كردهام .
ص 176 ، س 7 : دو نسخهء خد ، س نوشته است : « وچون أفق بر قطب بگذرد » بصيغهء اثبات ، وحال آنكه در اينجا نسخهء حص وخ صحيح است بصيغهء نفى « وچون أفق بر قطب نگذرد » . ودليل اين مطلب دو چيز است يكى نسخهء عربى « وان لم يمرّ تحت القطب » وديگر اينكه در آفاق مايلهء شمالي هرگز أفق بر قطب عالم نخواهد گذشت . وچون فرض مسأله در اينگونه آفاق است پس صحيح نگذرد بصيغهء نفى خواهد بود .
اين نسخه بدل را نيز نگارنده بعلّت اينكه تصحيفش واضح بود در فراويز متن نياورده امّا در نسخه بدلهاى آخر كتاب ثبت كردهام .
ص 176 ، س 10 : نسخهء خ بتصحيف كاتب عبارت را زير وزبر كرده ونوشته است : « وآنچ زير أفق افتد از مدارهاى شمالي بزرگتر بود از آنچ زبر أفق افتد » وصحيح اينست كه « وآنچ زبر أفق افتد از مدارهاى شمالي بزرگتر بود از آنچ زير