وعلى أبو البختري نيز از مستخرجان وراصدان معروف زمان مأمون بودند .
اين اشخاص كه نام برديم همگى ايرانىاند وبيشتر سرچشمهء اطّلاعات ومعارف علمي آنها تربيت وتعليم قديم إيراني بوده است نه كتبي كه از يوناني وهندى وسريانى وعربى نقل شد .
در همين قرن يعنى قرن سوّم علماى رياضى ديگر نيز ميزيستند كه آنها هم إيراني بودند مانند : أحمد بن محمد بن كثير فرغانى ، صاحب كتاب كامل متوفّى 247 وأحمد بن محمد نهاوندى راصد جندىشاپور معاصر يحيى بن خالد برمكى ، ومحمد بن عيسى ماهانى ، وأبو حنيفهء دينورى راصد أصفهان متوفّى 282 ، وأبو العباس سرخسى ( أحمد بن محمد بن مروان ) مؤلّف كتاب جبر ومقابله ورساله در موسيقى ، ومحمد بن موسى خوارزمي متوفّى 259 مؤلف زيج سند هند . « 1 »
چگونه ممكن است كه نوآموز مبتدى كه تازه شروع بخواندن تراجم ناقص ومغشوش عربى كرده است بتواند مثل بطلميوس وابرخس اعمال رياضى انجام بدهد واختراعات تازه در اين علوم داشته باشد ؟ اين نبود مگر اينكه علماى إيراني در قرون اولاى اسلام هرچه داشتند از گذشتگان خويش بدانها رسيده بود ومعارف قديم خويش را در لباس تمدّن علمي اسلامى بروز دادند . پس ميراث علمي ايرانيان نصيب جامعهء اسلامى وبدينوسيله نصيب جامعهء بشرى گرديد .
أستاذ ابوريحان چند جا در آثار الباقية از جمله در ص 216 ثابت ميكند كه ايرانيان از قديم در علم هيئت ونجوم ورصد ستارگان دست داشتند ووضع نوروز ومهرگان يكى از نشانههاى اطّلاعات آنها در علوم فلكى است . ونيز در باب أسامي منازل قمر وصور بروج بلغت قديم خوارزمي شرحي نوشته كه دليل بر تقدّم ومهارت ايرانيان قديم در علوم رياضى وهيئت ونجوم است .
هامش
( 1 ) - رجوع شود بحواشى نگارنده بر صفحهء 160 - 164 از كتاب تفهيم نسخهء حاضر .