پيش از آنكه منصور عبّاسى بخيال فنّ نجوم بيفتد از اين علم آگاه بودند وبراي أو كتب نجوم را از پهلوى بعربي ترجمه كردند . إبراهيم بن جيب فزاري صاحب زيج كه اوّلين مخترع أسطرلاب در اسلام بود در زمان منصور ميزيست « 1 » . أبو معشر بلخى ( جعفر بن محمّد متوفّى 272 ) هرچه در فنّ نجوم داشت ميراث گذشتگانش بود واز اين جهت خود را پيرو منجّمان قديم فارسي ميدانست وقوانين وقواعد احكام واستخراجات نجومى را از قبيل هزارات كه بنام هزارات أبو معشر معروف است از ايرانيان قديم بيادگار داشت . بنى موسى بن شاكر خوارزمي ( احمد ومحمّد وحسن ) « 2 » در زمان مأمون كه نقل وترجمهء كتب رياضى ميشد خود بزرگترين علماى رياضى بودند ودر اعمال رصدى واستخراجات نجومى اكتشافهاى تازه داشتند كه از آن جمله رصد ميل كلّى واندازه گرفتن يكدرجه نصف النّهار زمين بود . احمد سجزى مؤلّف زيج شاهى وجمعى از خانواده واخلاف أو « 3 » وهمچنين خانوادهء مروروديها غالبا استادان فنّ رياضى وهيئت ونجوم بودند ، خالد بن عبد الملك مرورودى كه أستاذ ابوريحان يكجا در كتاب تفهيم ( ص 160 نسخهء حاضر ) وچند جا در آثار الباقية از وى نام برده است از راصدان بزرگ عهد مأمون بود ودر مساحت زمين واندازه گرفتن يكدرجه خطّ نصف النّهار با گروه ديگر از راصدان شركت داشت . عباس بن سعيد جوهري وحبش حاسب ( أحمد بن عبد اللّه مروزى )
هامش
( 1 ) - فزاري اوّل كسى است كه در اسلام أسطرلاب ساخته وبا آن عمل كرده است . دربارهء آلت رصدى ذات الحلق نيز كتابي نوشته است . بعضي وفات أو را در حدود 188 هجرى نوشتهاند . براي ترجمهء حال أو وچند تن از علماى رياضى ديگر كه نامشان در اين فصل آمده است رجوع شود بكتاب الفهرست ابن نديم وابن خلّكان .
( 2 ) - أستاذ ابوريحان در آثار الباقية مكرّر از آنها نام برده است وميگويد من بر صد آنها بيش از همه كس اعتماد دارم .
( 3 ) - أبو سعيد أحمد بن محمّد بن عبد الجليل سجزى يكى از اخلاف احمد سجزى مؤلف زيج شاهى است كه در قرن چهارم هجرى ميزيست ومخترع أسطرلاب زورقى وصليبى ومعتقد بحركت زمين بود ، نگارنده در رسالهء جداگانه كه در تحقيق أحوال وآثار أستاذ ابوريحان نوشته عقيدهء أبو سعيد سجزى وخود ابوريحان وديگر علماى قديم را دربارهء حركت وسكون زمين شرح داده است .