ايرانيان از ديرباز با فلسفه وفنون رياضى وهيئت ونجوم وديگر معارف عقلي آشنا بودند وچون در حوزهء اسلام داخل شدند ميراث گذشتگان را همراه خويش آوردند .
از اين رهگذر علوم ومعارف إيراني در پيكر تمدّن اسلامى نمودار شد وبجهانيان رسيد .
نهضت علمي كه از سدهء دوم هجرى در اسلام ظاهر گشت وپيشرفت حيرتآورى كه مسلمين در مدّت يكى دو قرن در علوم ومعارف كردند ، بشهادت تاريخ در هيچيك از ملل وأقوام عالم سابقه نداشت . جامعهء اسلامى كه در آغاز ظهور اسلام يك جامعهء بتمام معنى امّى بود ، بزرگترين جامعههاى علمي دنيا را تشكيل داد . هنوز مدّت يك قرن از آغاز جنبش علمي مسلمانان ونقل وترجمهء كتب يوناني وسريانى وپهلوى وهندى بعربي نگذشته بود كه نوابغ هوش ودانش ومخترعان بزرگ ظهور كردند وتمدّن علمي شگفتآورى بوجود آوردند واساسى بنياد كردند كه پايه ومبناى اكتشافات بشر در چندين قرن شد .
از علوم ومعارف مذهبي وأدبي از قبيل نحو وصرف وفنون بلاغت وفقه وتفسير وحديث كه از أصل زادهء تعليمات وأصول ديني وكتاب مذهبي مسلمانان يعنى قرآن مجيد بود ميگذريم وعلومى را مطمح نظر قرار ميدهيم كه بوسيلهء نقل وترجمهء كتب بدست مسلمانان افتاد از قبيل علوم طبيعي ورياضى وفلسفه وهيئت ونجوم وأمثال آنها . بنا بر معروف اوّل كسى كه از مسلمانان متوجّه باين علوم شد خالد بن يزيد بن معاوية است كه در سال 85 هجرى مطابق 704 ميلادي وفات كرد « 1 » . واوّلين كتاب نجوم كه
هامش
پهلوى پيش از اسلام بود ، بجرم جدول اختيارات واينكه فلان روز فلان كار را نشايد بالمرّه از ميان رفت تا جائى كه امروز كم كسى از عهدهء خواندن ونوشتن آن برميآيد وپس از چندى شايد آنرا هم از اختراعات اروپائيان بشمارند .
( 1 ) - شهر زورى در تاريخ الحكماء وبيهقى در تتمّهء صوان الحكمة خالد بن يزيد را شاگرد يحيى نحوى فيلسوف معروف نوشتهاند . وأستاذ ابوريحان در آثار الباقية ص 302 وى را اوّلين فلاسفهء اسلام شمرده است .